De 36 dramatische situaties

Een seminar van Peter de Kuster

Iedereen draagt verhalen met zich mee. Verhalen over verlangen, verlies, conflict, liefde, wraak, jaloezie, opoffering en verlossing. Soms zijn ze helder. Soms zijn ze verborgen onder de oppervlakte van het dagelijks leven. Maar altijd vormen ze de onderstroom van wie wij zijn, wat wij doen en hoe wij betekenis geven aan ons bestaan.

In dit bijzondere seminar neemt Peter de Kuster je mee in de wereld van de 36 dramatische situaties van Georges Polti: de oerpatronen waaruit verhalen zijn opgebouwd, in klassieke literatuur, mythen en films. Deze dramatische situaties zijn geen droge theoretische lijst, maar een uitnodiging om anders te kijken naar het verhaal van je leven, je werk en je omgeving.

Wat gebeurt er als je deze situaties leert herkennen in jezelf? En wat gebeurt er als je ze leert zien in de films en verhalen die ons cultureel geheugen vormen? Dan ontdek je dat veel van wat wij “toeval” noemen, eigenlijk deel uitmaakt van een diepere verhaallogica. Dan zie je hoe conflict richting krijgt, hoe spanning betekenis wordt en hoe een mens uitgroeit tot protagonist van zijn eigen reis.

Wat je ontdekt

In dit seminar verken je onder meer:

• waarom de 36 dramatische situaties nog altijd de onderlaag vormen van krachtige verhalen;kox-meenderink+1
• hoe klassieke en moderne films deze patronen zichtbaar maken;
• hoe verhalen betekenis geven aan schijnbaar losse feiten;
• hoe je de dramatische situaties kunt gebruiken als inspiratiebron voor je eigen werk, idee of levensverhaal.

Van Polti naar jouw verhaal

Peter de Kuster blijft dicht bij de indeling van Polti, maar vertaalt die naar de wereld van nu. Je ziet hoe thema’s als smeekbede, wraak, rampspoed, onrecht, zelfopoffering, ambitie en hereniging met een verlorene vandaag nog steeds voelbaar zijn — in cinema, in organisaties en in het persoonlijke leven. De theorie wordt zo geen museumstuk, maar een levend instrument voor verhalenvertellers, coaches, schrijvers, filmmakers en nieuwsgierige denkers.

Voor wie

Dit seminar is bedoeld voor:

• verhalenvertellers en schrijvers;
• coaches en begeleiders;
• communicatie- en brandingprofessionals;
• film- en cultuurliefhebbers;
• iedereen die dieper wil begrijpen waarom verhalen raken en veranderen.

Filmtheaters en data

Dit seminar reist door Nederland en wordt georganiseerd in inspirerende filmtheaters in verschillende steden. De sfeer van het filmtheater maakt de ervaring intiem, cultureel en beeldend — precies de juiste omgeving voor een onderwerp als storytelling.

• Amsterdam — FilmHallen — 3 oktober 2026
• Rotterdam — LantarenVenster — 17 oktober 2026
• Utrecht — Louis Hartlooper Complex — 31 oktober 2026
• Eindhoven — NatLab — 14 november 2026.
• Den Haag — Filmhuis Den Haag — 28 november 2026.
• Breda — Chassé Cinema — 5 december 2026.
• Groningen — Groninger Forum — 12 februari 2027.
• Maastricht — Lumière Cinema — 26 maart 2027.

Prijzen

• Vroegboektarief: €195 excl. btw.
• Regulier ticket: €245 excl. btw.
• Duo-ticket: €395 excl. btw.

Aanmelden

Reserveer je plek en laat je meenemen in de verborgen architectuur van het verhaal.
Boek nu door te mailen naar peterdekuster2023@gmail.com of neem contact op voor groepsreserveringen en organisatieboekingen.
Het aantal plaatsen per filmtheater is beperkt.

Inhoud

1. Smeekbede
2. Verlossing
3. Wraak
4. Wraak tussen verwanten
5. Vervolging
6. Rampspoed
7. Wreedheid en ongeluk
8. Opstand
9. Gewaagde onderneming
10. Ontvoering
11. Raadsel
12. Opeisen
13. Vijandschap tussen verwanten
14. Liefdesrivaliteit tussen verwanten
15. Overspel eindigend in moord
16. Waanzin
17. Fatale fout
18. Onbewuste overtreding van seksuele taboes
19. Per ongeluk doden van familie of vriend
20. Zelfopoffering voor een ideaal
21. Zelfopoffering voor geliefde of familie
22. Alles opgeven voor een passie
23. De noodzaak dierbaren te offeren
24. Rivaliteit tussen superieur en ondergeschikte
25. Overspel
26. Seksuele misdaden
27. Ontluistering
28. Obstakels in de liefde
29. Verliefd op de vijand
30. Ambitie
31. Conflict met een god
32. Onterechte jaloezie
33. Onrecht
34. Wroeging
35. Hereniging met een verlorene
36. Verlies van een geliefde

Introductie

Carlo Gozzi was een succesvolle achttiende-eeuw schrijver van theaterteksten en operalibretto’s. De Italiaanse veelschrijver beweerde bij verschillende gelegenheden dat er maar 36 dramatische situaties bestonden. Welke dat waren, en waarom het er zesendertig waren, heeft hij nooit uitgelegd en daarmee creëerde hij een raadsel dat veel schrijvers lang heeft beziggehouden. De vraag naar een soort systematisering van verhalen kwam in Goethes tijd – aan het einde van de zeventiende en het begin van de achttiende eeuw – niet geheel uit de lucht vallen. In Weimar waren Schiller en Goethe belast met de programmering van het theater. Er was veel vraag naar nieuwe stukken die publiek trokken. Menig middagje besteedden de vrienden aan Gozzi’s raadsel. Maar de great pains van Schiller leverden niets op. Wel schitterende toneelstukken, maar geen classificatie.

Een eeuw later nam Georges Polti de uitdaging aan en voltooide het karwei. In 1912 kwam Les trente-six situations dramatiques uit, in 1921 gevolgd door de Engelse vertaling van Lucille Ray. De Fransman Polti was in 1868 geboren. Hij had veel stukken moeten zien en lezen om het boekje te kunnen schrijven. Op zoek naar enig systeem in de zee van verhalen, en geholpen daar zijn overtuiging dat Gozzi zeker wist dat er zesendertig waren (niet meer en niet minder) en dat hij ook wist welke, begon hij zijn classificatie.

Hoe ging hij te werk? Polti baseerde zich op de zesendertig emoties. Hij vertelt er op zijn beurt weer niet bij welke zesendertig gevoelens er zijn, maar ik kan me voorstellen dat hij zich tot Spinoza heeft gewend, die in zijn Ethica een goed doortimmerde opsomming geeft in zijn ‘aard en oorsprong van de hartstochten’, al komt Spinoza uit op achtenveertig emoties.

Wat wordt er nu eigenlijk met zo’n dramatische situatie bedoeld? Is een dramatische situatie een verhaal, een thema, een motief, een plot of een scene? Geen van alle: een dramatische situatie kun je het best beschrijven als een toestand waarin personages met elkaar in conflict zijn. Als we bijvoorbeeld naar situatie 2, verlossing, kijken, dan gaat deze eigenlijk alleen maar over het moment waarop een bevrijder de gevangene aan zijn belager ontfutselt. Dat moment is op zich zo voorbij maar de weg ernaartoe kan lang zijn, evenals de gebeurtenissen die op de situatie volgen. Soms kan de titel van een dramatische situatie voor verwarring zorgen: situatie 3, wraak, kan net zo goed een motief als een thema zijn. Beide komen voor in werken waar deze situatie deel van uitmaakt. De dramatische situatie van Shakespeares beroemde toneelstuk Hamlet is wraak, maar ook het motief van het personage Hamlet is wraak, evenals het thema van het stuk. Sterker nog: zelfs het genre werd destijds wraak tragedie (revenge tragedy) genoemd.

Hoe kort het moment van de dramatische situatie ook moge zijn, zonder dat heb je geen verhaal. Je kunt eindeloos doorgaan met het beschrijven van locaties, de gedachten van personages en het belang van de thematiek: zo lang er zich geen dramatische situatie heeft voorgedaan is er geen sprake van een verhaal. De dramatische situatie verleent, naast de andere onmisbare onderdelen – personages en hun motieven, stijl en compositie – identiteit aan een verhaal. En niet alleen aan een literair verhaal, want ook in films, mythes, sprookjes, stripverhalen en uiteraard in het dagelijkse leven kunnen we dit soort dramabepalende situaties herkennen.

Een dramatische situatie is dus niet een heel plot of een compleet verhaal. Daar hebben we een ander seminar voor.

Elk van de zesendertig items die hierna volgen, bestaat uit de volgende elementen:

• Een dialoogzin: wat zou een personage in deze situatie kunnen uitroepen?
• De benodigde personages of rekwisieten voor deze situatie: wat is de minimale bezetting, wie of wat speelt een rol?
• Een analyse: over welk conflict gaat de situatie nu eigenlijk?
• Variaties met voorbeelden: welke verschillen zijn er binnen deze situatie mogelijk?

Elk drama beschrijft een conflict. Een conflict zie ik als een botsing tussen twee onverzoenlijke werelden. Aan de titel van Jane Austens Sense and Sensibility (situatie 28, obstakels in de liefde) kun je het al zien: hier speelt een botsing tussen de emotionele en de rationele wereld, en het strijdperk is de liefde. Deze werelden botsen, een keer, of meerdere malen net zo lang tot een van deze werelden heeft gewonnen. Dat is het einde van je verhaal.

Een situatie wordt verbeeld door personages, en elk personage heeft een duidelijke rol te vervullen. In situatie 2, verlossing, spelen bijvoorbeeld op zijn minst drie personages een rol: een gevangene, een belager en een redder. Daarmee wordt geen uitspraak gedaan over het karakter van deze personages. De gevangene kan onschuldig zijn of schuldig. De belager kan goede of slechte redenen hebben om iemand gevangen te houden De redder kan te goeder of te kwader trouw handelen. Daarnaast kan ieder van de drie de hoofdpersoon van jouw verhaal zijn.

De roman Papillon van Henri Charriere gaat over iemand die door een gerechtelijke dwaling (situatie 33, onrecht) gevangen wordt gehouden. Als gevolg daarvan doet hij verwoede pogingen te ontsnappen (situatie 5, vervolging). Een van de manieren waarop hij dat doet is het organiseren van een opstand (situatie 8). Dit alles is dus verteld vanuit het perspectief van de gevangene. In het Robin Hood verhaal is er sprake van een soortgelijke situatie, ook hier raken mensen gevangen maar nu legt het verhaalperspectief bij de bevrijders. In The Silence of the Lambs gaat het ook over een vervolging, namelijk die van een levensgevaarlijke psychopaat, maar hier wordt het verhaal verteld van uit de bewaker, een politieagente.

SITUATIE 1 SMEEKBEDE

Benodigde personages of rekwisieten

• Een vervolger, belager of kweller
• Een smekeling
• Een woordvoerder voor de smekeling
• Een hogere instantie die aarzelt een beslissing te nemen

Analyse

Smeekbede, de eerste dramatische situatie, is een conflict tussen medelijden en standvastigheid. Beide kennen hun nuances. Standvastigheid in haar negatieve vorm is halsstarrigheid en medelijden is op zijn ergst sentimentaliteit en goedgelovigheid.

Variatie 1a: waarin voortvluchtigen hulp vragen bij een machtige instantie om zich tegen hun vijanden te beschermen

• IN het hoofdstuk De kinderen van Herakles van Euripides worden afstammelingen van de held Herakles – mannen, vrouwen en kinderen – achtervolgd door de machtige Eurystheus, de moordenaar van hun stamvader. Ze vragen asiel in de stad Athene
• In het stuk Smekelingen van Aeschylus gaat het om Egyptische vrouwen die op de vlucht zijn voor hun wrede mannen, met wie ze gedwongen waren te trouwen. De koning van Argos, tot wie ze hun smeekbede richten, twijfelt
• In La putain respectuese van Jean-Paul Sartre wordt van hetzelfde gegeven uitgegaan, maar de situatie wordt vermengd met een raciaal conflict.

Variatie 1b: waarin om hulp wordt gesmeekt voor het vervullen van een droeve plicht, hetgeen verboden is

• Begrafenisriten waren erg belangrijk in het oude Griekenland en behoren daarom tot de favoriete twistpunten in hun drama’s. In Smekende vrouwen van Euripides willen de moeders hun zoons een fatsoenlijke begrafenis geven. Theseus, de koning van Athene, haalt er zich een oorlog mee op de hals.
• Hartverscheurend is ook het beeld van de oude koning Oedipus die in het drama van Sophocles hulpeloos aan de hand van zijn dochter Antigone loopt, want hij is blind en slecht ter been. Hij zoekt een plek om te sterven, en bepleit zijn onschuld bij de koning van Thebe

Variatie 1c waarin schipbreukelingen asiel zoeken

• We zien dit in het mythische Griekse verhaal over Perseus en zijn moeder Danaë. Ze worden opgesloten in een leg geldkist en in zee geworpen, maar spoelen aan op het eiland Serifos. Een vriendelijke koning ontvangt ze en haalt daarmee een hoop ellende voor zichzelf in huis.

Variatie 1d waarin om vergeving, genezing en vrijheid wordt gesmeekt

• Philoctetes van Sophocles. Machtige Grieken vragen de door henzelf verbannen Philoctetes terug te komen om hen te helpen in een oorlog.

Variatie 1e: waarin om het terugbrengen van een lichaam of relikwie wordt gesmeekt

• Achilles wil in Homerus’ Ilias het lijk van zijn vriend Patroclus verbranden, wat de autoriteiten niet toestaan. ‘s Nachts droomt Achilles van Patroclus die smeekt naar de Hades te mogen

Variatie 1 f: waarbij liefde een rol speelt

• Het Bijbelse verhaal van Esther, de vrouw van koning Xerxes. Op aanraden van zijn eerste minister wil een koning zijn volk toestemming geven alle Joden te vermoorden. Esther, van oorsprong Joods, weet met haar smeekbeden Xerxes te vermurwen en daardoor een heel volk te sparen.

Variatie 1g smeekbede tot een verwant persoon ten gunste van een ander verwant persoon

Verplaats alles hierboven in de sfeer van de familie en je hebt ook een verhaal. Een land of koninkrijk wordt dan een huis, een koning een vader of moeder des huizes en voor de deur staat een oude vriend, die op vlucht is voor de politie.

SITUATIE 2. VERLOSSING

Benodigde personages of rekwisieten

• Een gevangene
• Een belager
• Een bevrijder

Toelichting

De verlossing , kortweg de koene ridder die de draak verslaat om de schone jonkvrouw uit haar ellende te redden, is al sinds de Middeleeuwen een dramatische situatie die veel verbeelding losmaakt – zowel bij schrijvers als bij het publiek. En al lang is het een cliché: Cervantes stak er al de draak mee in zijn Don Quichote.

Analyse

Bevrijding is het conflict tussen het antisociale (bruten, monsters en moordenaars) en het sociale (onschuldigen, lieverdjes, gewone mensen). Gijzeling en doodsbedreiging spelen daarbij een rol.

Variatie 2a: een redder verschijnt onverwacht aan de ten dode opgeschrevene

• Aan onze noordelijke sterrenhemel zien we de Andromeda constellatie. Niet ver daarvandaan bevinden zich de boze stiefmoeder Cassiopeia, in de vorm van een grote W, en de held Perseus op zijn paard Pegasus. Het verhaal gaat zo: de Ethiopische Andromeda is vastgebonden aan een rotsblok, midden op zee. Ze is volkomen naakt, slechts gekleed in wat sieraden en de ketenen die haar aan de rots binden. Ze dient als offer voor het monster Ceto om Ethiopië voortaan van diens vreselijke aanvallen te verschonen. Likkebaardend en met gezwinde spoed komt het beest dichterbij. Luttele seconden scheiden Andromeda van een wisse dood. Dan, precies op tijd, verschijnt een held op een vliegend paard, Perseus. De held bindt de strijd aan met het beest, wint, bevrijdt Andromeda en leeft lang en gelukkig met haar zolang er sterren boven ons hoofd zijn.
• In het sprookje van Blauwbaard wordt een jong meisje door haar beide broers uit de klauwen van de seriemoordenaar Blauwbaard gered

Variatie 2b het slachtoffer weet zich op miraculeuze wijze zelf te redden

• Papillon van Henri de Charriere. Semi – autobiografische roman over de wonderbaarlijke ontsnapping van het Duivelseiland, een Franse strafkolonie bij Frans Guyana.
• De televisieserie Colditz laat zien welke spectaculaire ontsnappingen er mogelijk zijn als er goed en slim wordt samengewerkt. Van weggegooide blikjes en snoeppapier worden hele vliegtuigen op het dak van de gevangenis in elkaar geknutseld om op een goede dag te kunnen ontsnappen

Variatie 2c: het slachtoffer wordt ongelukkig na een bevrijding.

• De Birmingham Six. In 1974 ontplofte er een bom in Birmingham waarbij eenentwintig mensen omkwamen. Zes mannen werden opgepakt en veroordeeld tot levenslange gevangenisstraffen, ondanks rammelend bewijs ‘We weten dat jullie onschuldig zijn zeiden de Engelse agenten destijds, maar het kan ons niets schelen wie het gedaan heeft, we willen bodies. Pas in 1991 komt alles uit en worden de Birmingham Six vrijgelaten. Veel genoegen schept dat niet. ‘Weet je ‘zei Paddy Joe Hill, een van de zes, ‘ik zit verdomme de helft van de tijd de denken was ik maar nooit uit die klotegevangenis gekomen. Ze zeggen dat de tijd alle wonden heelt, maar de tijd heelt geen ene fuck’.

SITUATIE 3 WRAAK

Benodigde personages of rekwisieten

• Een wreker
• Een misdadiger
• Het wettelijk gezag (soms)

Toelichting

Wraak geeft een goddelijk genoegen. Oog om oog, tand om tand. Jij mijn eer, ik jouw leven. De hormonen razen door je lijf, de dopamine schiet als een schot hagel door je hersenen. Wraak is lekker

Analyse

Wraak is het conflict tussen eer en wet. De wreker vindt nu alleen de misdadiger op zijn pad, maar ook vaak het gezag Het is niet voor niets dat bij de vaste formule van politieseries een tegenwerkende hoofdcommissaris een rol speelt. Het laat zien dat de wet, die als vriend is bedoeld, plotseling een vijand kan worden

Variatie 3a: waarin de dood van een (voor) vader wordt gewroken

• In het eerste deel van de filmcyclus The Godfather wordt de oude Don Vito Corleone op de stoep van de groenteboer overhoopgeschoten door leden van concurrerende bendes. Een regelrechte oorlogsverklaring waar de politie zich niet mee zal bemoeien: het is een zaak tussen families. De zoon zal zijn vader moeten wreken.
• Hamlet, het overbekende toneelstuk van Shakespeare. Een jonge, zwaarmoedige prins hoort via de geest van zijn vader hoe zijn moeder en zijn oom door vuige moord aan de macht zijn gekomen. Nadat hij een groot deel van het stuk heeft doorgebracht in broeierig gepeins, slaat hij toe. Tijdens een feestje vermoordt hij iedereen die ermee te maken heeft gehad en ten slotte slaat hij de hand aan zichzelf.

Variatie 3b. waarin de dood van een volwassen zoon wordt gewroken

Odysseus haalt zich de wraak van de oppergod Zeus op de hals, nadat hij het enige oog van diens zoon, de cycloop Polyphemus heeft doorstoken.

Variatie 3c. waarbij de eer van echtgenoot, echtgenote of dochter wordt gewroken

In de film Festen van de Deense filmer Thomas Vinterberg neemt de oudste zoon tijdens een feestmaaltijd wraak op zijn vader die hij tijdens de feestrede beschuldigt van incest.

Variatie 3d waarin een ooit machtig man de beroving van zijn rijk wreekt

• Shakespeare schreef zijn vreemde, magische sprookjesspel The Tempest rondom deze situatie. Op een eiland heerst een tovenaar die het als zijn levenstaak zet zich te wreken op de plunderaars van zijn land, dat hij moest verlaten.

Variatie 3e wraak op een moordpoging

• De filmcyclus Kill Bill van Tarantino draait om de wraak van de hoofdpersoon die The Bride wordt genoemd (een rol van Uma Thurman). Op haar bruiloft wordt ze, hoogzwanger, neergeschoten, om vier jaar later uit een coma te ontwaken. Vanaf dat moment is ze alleen nog maar uit op wraak op haar belagers – twee delen en vele gruwelijkheden lang.

Variatie 3f. wraak op een valse beschuldiging

Alexandre Dumas’ roman De Graaf van Monte Christo draait om Edmond Dantes, die na een valse beschuldiging twintig jaar in een kerker wordt opgesloten. Na veertien jaar weet hij echter te ontsnappen, waarna hij zich vermomt en zich wreekt op de schuldigen en kwaadsprekers die hem dit hebben aangedaan. Het probleem daarbij is dat hij ook onschuldigen treft.

Variatie 3g wraak op een diefstal

• De film Point Blank van John Boorman, met Lee Marvin is een zuiver geval van iemand die zich vanwege een diefstal wreekt. Marvin speelt het personage Walker, die als enige de bak in draait voor een bankoverval. Tijdens zijn gevangenschap verdwijnt zijn aandeel in de buit en verlaat zijn vrouw hem voor een van zijn mede boeven. Na zijn gevangenschap wil hij zijn vrouw en geld terug. De boeven zijn in dezelfde jaren echter succesvol geworden en zitten stevig in het zadel van de georganiseerde misdaad: The Organisation. Ze hebben advocaten, accountants en bewakers. Walker zoekt de verantwoordelijken en zijn vrouw stuk voor stuk op en legt ze om, tot hij, na een spoor van vernielingen, zijn geld terug heeft.
• Shylock, de gierige jood uit de koopman van Venetië van William Shakespeare, is ook bestolen – althans, zo voelt hij dat. Hij wordt bestolen van wat hij het meest liefheeft: zijn dochter en zijn geld. Hij wreekt zich door een stuk van het lichaam van zijn schoonzoon Bassanio te eisen: een pond ‘rond de hartstreek’.

Variatie 3h: waarin iemand zich door één persoon vernederd voelt en daarom wraak neemt op de hele soort (sekse, ras, geaardheid)

• In de roman Ragtime van E.L. Doctorow, die zich afspeelt in de provincie New York van de jaren 1920, wreekt een racistische brandweerman zich op een succesvolle zwarte ragtimepianist. De brandweerman kan het niet verkroppen dat de zwarte wel een mooie auto heeft en hij niet. Overigens is racisme sowieso een motief voor wraak
• Jack the Ripper, de negentiende-eeuwse Londense serie moordenaar die nietsvermoedende prostituees vermoordt. In sommige versies van het verhaal is zijn motief wraak: op alle vrouwen.

Variatie 3i wraak uitgevoerd door professionals

• Iemand die vanwege zijn buitengewone gaven slachtoffers kan wreken die anders vrijuit zouden gaan. Dit hoeft niet altijd in moord en doodslag te eindigen: boeven uitleveren aan de politie is al voldoende. Kijk naar Sherlock Holmes van Arthur Conan Doyle naar Superman of naar commissaris Maigret van Georges Simeon.
• In de Godfather cyclus van Francis Ford Coppola draait alles om wraak. De familie Corleone en rivaliserende maffiabendes lijken gespecialiseerd in wraak – maar altijd met beleid en veel gruwelijke details.

SITUATIE 4 WRAAK TUSSEN VERWANTEN

Benodigde personages of rekwisieten

• Het wrekende familielid
• Het werkelijk schuldige of schuldig geachte familielid
• Het slachtoffer of de herinnering aan het slachtoffer dat aan de vorigen is gerelateerd

Analyse

Wraak op verwanten is het conflict tussen grote persoonlijke ambities en familie-eer. Wraak volgt op wraak, en niemand wordt er gelukkig van. Voor wie houdt van verhalen met een lange adem en een pessimistische visie op het leven, is dit een uitmuntende situatie.

Variatie 41: het doden van een moeder als wraak voor een gedode vader

Orestes en zijn moeder Clytaemnestra. Het was niet aardig wat deze mythische Griekse vrouw de jongeman aandeed. Ze vermoordde immers Orestes’vader Agamemnon, haar echtgenoot. In het toneelstuk Elketra hoort Orestes het hele verhaal van zijn zuster Elektra. Onverwijld gaat hij naar zijn moeder en haar nieuwe man Aegisthus, om hen beestachtig af te slachten.

Deze klassieke tragedie is de oervorm van deze situatie. Al het andere varieert hierop. Wissel het geslacht van de acteurs, wissel de leeftijd, vervang het motief: dezelfde situatie, ander verhaal.

Variatie 4b: een moeder wordt vermoord om de dood van de vader te wreken

In Elektra van Sophocles, Euripides en anderen vermoorden de kinderen hun moeder, de moordenares van hun vader.

Variatie 4c: het ene kind doden om de dood van het andere kind te wreken

• Meleager, een held in de Griekse mythologie vermoordt twee van zijn broers, die vijanden zijn van zijn vriendin Atalanta. De moeder neemt wraak en zoekt haar eigen zoon om hem te doden
• Wanneer we het ‘doden’ iets minder letterlijk nemen, is het levensverhaal van J.M. Barrie, de schrijver van Peter Pan, een goed voorbeeld. Barries broer David overlijdt op dertienjarige leeftijd (Barrie is dan zes). Zijn moeder komt het overlijden niet te boven en reageert haar ellende op de kleine jongen af. Hij deugt niet en de oudere broer was veel beter. Het had andersom moeten zijn, vond ze. Barrie probeert zijn hele jeugd lang zo veel mogelijk op het ideaalbeeld van zijn broer te lijken. Hij probeert dezelfde kleren te dragen en dezelfde dingen te doen. Wat natuurlijk niet lukt.
• In de biografische film Walk the Line over Johnny Cash (met Joaquin Phoenix als Cash) zwijgt de vader van de countryzanger hem dood vanwege diens vermeende aandeel in de dood van Cash’ broertje

Variatie 4d; wraak op incest

• Het toneelstuk ‘Tis Pity She’s a Whore’ van de Engelse toneelschrijver John Ford, dat over alle mogelijke vormen van wraak gaat en waarbij het aantal doden op het eind naar het onwaarschijnlijke neigt, wreekt een gefrustreerde minnaar zich op het voorwerp van zijn liefde, Annabella die niet met hem, maar met haar eigen broer wil trouwen.
• Shelley’s toneelstuk The Cenci over de invloedrijke Italiaanse familie Cenci uit het begin van de zestiende eeuw. Vader Cenci, een invloedrijk man en een beestachtige kerel, slaat vrouw en kinderen en staat op het punt zijn dochter Beatrice te verkrachten. De dochter weet echter te vluchten (zie situatie 2 verlossing). Haar vriend neemt, samen met haar broers, wraak op de vreselijke vader. Ze doden hem op afschuwelijke wijze

Variatie 4e eerwraak (voorbeeld vinden)

Variatie 4f. wraak via een ander.

• In de Griekse Atreus mythe neemt de held Atreus op een wel heel gruwelijke manier wraak op zijn broer, Thyestes, die het aanlegde met zijn vrouw: hij doodt zijn kinderen, hongert hemzelf uit en geeft hem de lichaampjes als maaltijd.

SITUATIE VIJF VERVOLGING

Benodigde personages of rekwisieten

• Een opstandig individu
• Een gevestigde overmacht
• Een straf

Toelichting

In de film The Fugitive wordt Richard Kimble (Harrison Ford) ten onrechte verdacht van de moord op zijn vrouw. Hij moet politie en justitie zien te ontvluchten en tegelijkertijd proberen de werkelijke dader van de moord te vinden. Bij dat laatste wordt hij uiteraard gehinderd door de moordenaar.

Deze film is een uitwerking van een al eerder gemaakte televisieserie, die op haar beurt weer schatplichtig is aan films van de regisseur Alfred Hitchcock. In North by Northwest van de beroemde regisseur probeert de hoofdpersoon langdurig aan zijn belagers te ontkomen. Situatie 5 biedt cinematografisch veel vanwege de onophoudelijke decorwisselingen en mogelijkheden voor puur visuele actie.

Analyse

Dit is het drama van het opstandige individu tegen een gevestigde overmacht. Het individu wordt al of niet terecht als misdadiger gezien. De goede bedoelingen zorgen ervoor dat de sympathie van het publiek bij hem komen te liggen. Essentieel bij alle variaties: vanaf het begin weet je als publiek wat de voortvluchtige te wachten staat: de straf is al bij aanvang bekend. Dat maakt het verhaal extra spannend.

Variatie 5a vervolging wegens roof en politieke actie

• Die Raüber van Friedrich Schiller. De sympathieke Karl trekt vanuit de bossen ten strijde tegen zijn despotische broer Franz. Hij roept daarbij, net als Robin Hood, de hulp in van rovers en boeven.
• Michele Pezza leefde eveneens aan het einde van de achttiende eeuw, in Napels. Zijn bijnaam is Fra Diavolo; hij was korte tijd monnik (fra is broeder) en hield zich bezig met roof en banditisme (diavolo is duivel). Hij kwam in de politiek terecht toen Kardinaal Fabrizio Ruffo in 1799 Napels wilde terugveroveren op de Fransen. Deze kon de georganiseerde misdaad goed gebruiken voor zijn plannen, en met name de meedogenloze Pezza. Uiteindelijk verloor de kardinaal evenwel en dat kostte Fra Diavolo de kop. In de romantische interpretatie van het verhaal bleef Fra Diavolo de held die stal van de rijken en gaf aan de armen. Alexandre Dumas romantiseerde dit gegeven in verschillende van zijn romans en Eugene Scribe schreef het libretto voor Daniel Aubers Fra Diavolo en deze opera werd in 1933 meesterlijk geparodieerd door Laurel en Hardy.

Variatie 5b vervolgd voor een misstap in de liefde

• In twee woorden samengevat: Don Juan. Een libertijn, een vrouwenverslinder die – zo wil de legende – door het standbeeld van de dode vader van een van zijn bruiden wordt gestraft voor zijn wandaden. Dit is onder andere het motief voor Molieres komedie Dom Juan ou Le Festin de pierre. In de film Broken Flowers van Jim Jarmusch maakt Don Juan, ofwel Don Johnston (Bill Murray) een van spijt en boete vervulde reis langs al zijn bedrogen ex-vrouwen.
• Lord Byron draaide het motief om. Het zijn volgens hem juist de vrouwen die in zijn Don Juan voortdurend verleiden en die hem daardoor in moeilijkheden brengen. Een dood gewaande echtgenoot komt terug, er komt een duel van, de vrouw maakt zich uit narigheid van kant. Don Juan vlucht en gaat daarna soortgelijke avonturen tegemoet. Door van de vrouwen ook onberekenbare, ‘moeilijke’ personages te maken verdiept het verhaalmotief zich.
• Historische figuren als Giacomo Casanova en fictieve figuren als Adrian Leverkuhn in Doctor Faustus van Thomas Mann zijn min of meer verwant aan deze situatie.

Variatie 5c held strijdt tegen overmacht

• In zijn meest pure vorm is het verhaal van Odysseus, zoals we dat kennen uit de Odyssee van Homerus, het model van deze variatie. Een man keert met een aantal vrienden terug uit een dubieuze oorlog, maar is gedoemd ten onder te gaan. De goden willen dat hij sterft. Alleen de godin Pallas Athene gunt hem nog een uitweg. Daarvoor moet Odysseus wel al zijn sluwheid en kracht gebruiken en het verlies van zijn vrienden op de koop toe nemen.
• In genres waarin je niet zo makkelijk snel van scene kunt wisselen (toneel, opera) moet je zoeken naar een epische concentratie: alle avonturen moeten hierbij samengebald worden tot één handeling op een plek (eenheid van tijd, plaats en handeling). Model daarvoor staat Prometheus geketend, vermoedelijk geschreven door Aeschylus. Hier is de held letterlijk vastgebonden, het hele stuk lang: hij kan geen kant uit. Prometheus heeft een groot conflict met oppergod Zeus die woedend is omdat zijn onderdaan de macht over het vuur aan de mensen heeft gegeven. Zeus eist excuses en respect, Prometheus weigert dat. Hij speelt de mensen zelfs juist extra informatie over de toekomst toe. Dit komt hem duur te staan, hij wordt door de boodschapper van Zeus, Hermes, in de peilloze afgrond gesmeten.
• In het oudtestamentische verhaal van Job, Vondels Lucifer maar ook in ‘Een vijand van het volk van Henrik Ibsen zien we deze variatie terug. In het laatste stuk komt de gerespecteerde dokter Stockmann ten val omdat hij inziet dat de geneeskrachtige baden in zijn stad eigenlijk levensgevaarlijk zijn. Behalve de overheid krijgt hij, gek genoeg, ook nog eens het volk tegen zich. Hij raakt in een steeds groter isolement en eindigt als verstotene. Ook The China Syndrome van James Bridges valt onder deze variatie.

SITUATIE 6 RAMPSPOED

Benodigde personages of rekwisieten

• Een kwetsbaar individu
• Een vijand met macht aan de zijde

Toelichting

Personages die getroffen worden door een ramp waar ze op zich niets aan kunnen doen, zoeken in deze situatie de schuld toch bij zichzelf om zich met hun lot te kunnen verzoenen. Andere slachtoffers stellen zich tevreden met drogredenen. En er zijn de zondebokken. Geen ramp mag onbestraft blijven.

Analyse

Rampspoed is het conflict tussen een kwetsbaar individu en een kwaadwillende maatschappij. Vaak heeft het individu ook deel uitgemaakt van diezelfde maatschappij.

Variatie 6a; nederlaag

• Xerxes, de Perzische held in Aeschylus Perzen is onderweg naar huis. Zijn moeder, Atossa hoort van de verschrikkelijke verliezen die hij heeft geleden tegen de Grieken in de slag bij Salamis. Het leger is verslagen, de Perzen kunnen wel inpakken. Een bovennatuurlijke verschijning in de vorm van haar overleden echtgenoot Darius weet te vertellen dat het niet de kracht van de Grieken is die haar zoon noodlottig werd maar een fout van haar zoon zelf. Wanneer Xerxes terugkomt en hoort dat het ook nog eens allemaal zijn eigen schuld is, is zijn nederlaag volkomen. Tegelijkertijd gloort er ook inzicht wanneer hij inziet wat hij fout heeft gedaan: een mens mag geen brug maken over de Hellespont.
• De roman Le Debacle van Emile Zola. Jean Macquart vecht in het verliezende Franse leger tegen de Pruisen. Als er een bestand wordt afgekondigd, komt hij weer in de problemen; dan breekt er een oorlog uit tussen de voor-en tegenstanders van het bestand.
• A Farewell to Arms van Ernest Hemingway. Een groep soldaten deserteert.

Variatie 6b. het vaderland weggevaagd

In een oorlog met de planeet Mars komt de aarde er niet best van af. Ondanks alle heldhaftigheid verliest de mens. Dit is zo ongeveer het verhaal van The War of the Worlds van H.G. Wells. Dit boek staat model voor veel sciencefictionverhalen die tijdens de Koude Oorlog populair waren. Men voelde dreiging of men probeerde die voelbaar te maken – vooral van de rampspoed die een totale overheersing van het communisme teweeg zou brengen.

Variatie 6c de val van de mensheid

• In het twaalfde eeuwse mysterie spel Le mystere d’Adam wijst God de eerste mensen een boom aan en zegt: ‘Hier mag je niet van eten’. De vrouw, verleid door de slang, doet het toch en spoort de man aan dat ook te doen. Het begin van alle narigheid en goede verhalen.
• La chute, van Albert Camus. Een humane pro-Deoadvocaat met een groot hart voor de zwakkeren in de samenleving krijgt door een kleine gebeurtenis een vreselijk inzicht in de absurditeit van het bestaan. Hij raakt in een diepe morele crisis. Hij hoopt op het oordeel van een oppermacht die niet bestaat.

Variatie 6d. natuurramp

Een vloedgolf, een vulkaanuitbarsting, een aardbeving, een onweer, de inslag van een meteoor, een dodelijke epidemie, al deze verschrikkingen kunnen aanleiding zijn voor verhalen van ellende en heldhaftigheid. Albert Camus wist in De pest het uitbreken van een epidemie te gebruiken om een verhaal te vertellen over de menselijke staat. Wie er overleven en wie er sterven is volstrekt willekeurig; het heeft niets te maken met moraal. Wanneer men er probeert toch betekenis aan te geven komt men tot het verschrikkelijke inzicht dat het bestaan een absurditeit is.

Variatie 6e; een monarch verslagen

• The Tragedy of King Richard the Second, het toneelstuk van Shakespeare. Een koning betreedt in een winning mood de kust van Wales, om daar door bodes en gezanten alleen nog maar van verliezen te horen. Binnen één scene raakt hij van een vrolijke bui in een diepe depressie: ‘Laats ons op de grond zitten en verhalen vertellen over de dood van vorsten, hoe de een omkwam in de oorlog, hoe de ander van de troon gestoten werd omdat hij zelf iemand van de troon stootte, hoe hij in zijn bed verstikt werd of vergiftigd door zijn vrouw… Allemaal vermoord! In de holle kroon die om het sterfelijke hoofd van de koning prijkt, houdt eigenlijk de door hof’.

Variatie 6f: in ongenade vallen

• De roman van J.M. Coetzee heet letterlijk Disgrace. Een professor belandt door eigen toedoen na een seksschandaal in de hel van het in verval rakende Zuid-Afrika.
• The Human Stain van Philip Roth begint ook op de Olympus van de academische wereld; deze professor komt ten val door een als racistisch begrepen opmerking. Net als Coetzees roman eindigt het bok op het moment dat de professor zijn nieuwe, veel lagere status als een staat van genade kan zien

Variatie 6 g; onverdiende straf of onverdiende vijandelijkheid (voorbeeldverhaal vinden)

Variatie 6h: smaad

Die verlohrene Ehre der Katharina Blum van Heinrich Böll, over een gewone huisvrouw, die het slachtoffer wordt van de schandaalpers.

Variatie 6i: verlaten door geliefde of echtgenoot

• Waardoor de achtergeblevene van een beschermde situatie ineens aan de grillen van het lot is overgeleverd. Medea laat alles achter om met Jason mee te gaan. Dan verlaat hij haar voor een ander; zij heeft helemaal niets meer. Om hem dat betaald te zetten vermoordt ze hun beide kinderen…
• In het toneelstuk Faust I laat Faust Gretchen in de steek om duivelse avonturen te beleven. Hij merkt niet dat Gretchen steeds dieper in de narigheid raakt. Als hij tot inkeer komt is het te laat: ze is ellendig gestorven.

Variatie 6j: verlaten door ouders

• Klein Duimpje en Hans en Grietje hebben bij aanvang van het verhaal met deze situatie te kampen.
• In The Cement Garden van Ian McEwan besluiten vier tienerkinderen verder in het ouderlijk huis te leven, nadat vader en moeder zijn overleden. Ze zijn bang om uit elkaar gehaald te worden en naar een weeshuis te worden gestuurd. Het ontbindende lijk van de moeder in de kelder, bedekt met cement, zorgt voor de ommekeer.
• In het eerste deel van The Lord of the rings van J.R.R. Tolkien verdwijnt de tovenaar Gandalf in een ravijn, vechtend met een monster. Er is weinig kans op overleving: de groep mensen, elfen en dwergen die de ring beschermt, is hun leider maar vooral hun geestelijk en spiritueel vader kwijt. Al snel valt de groep uiteen en moet iedereen zijn eigen weg zien te vinden.

SITUATIE ZEVEN WREEDHEID EN ONGELUK

Benodigde personages

• Een ongelukkige
• Een wreedaard of een wreed toeval

Toelichting

Wanneer je personages de bodem van de put bereikt lijken te hebben – erger kan het niet – blijkt er toch meer narigheid in het verschiet. Wreedheid en ongeluk!

Analyse

De situatie wreedheid en ongeluk is het conflict tussen het individu en het lot, waarbij het personage ofwel van gelukkig tot diep ongelukkig wordt, ofwel van zeer ongelukkig tot een vorm van geluk geraakt.

Variatie 7a; een onschuldig persoon wordt slachtoffer van intrige (voorbeelden vinden)

Variatie 7b; onschuldigen onbeschermd door beschermers

Al die gevallen waarin ouders het op hun kinderen hebben gemunt en waarbij beschermende instanties eerder geneigd zijn de ouders dan de kinderen te helpen. Al die gevallen waar de andere kant op gekeken wordt. Zie de film Hotel Rwanda.

Variatie 7c eens machtig, nu aan de grond en ellendig

Het begin van het Bijbelboek Job, het einde van Oedipus. Deze mannen raken alles kwijt en leren zo hoe het leven werkelijk in elkaar zit. Evenzo koning Lear en vastgebonden Prometheus.

Variatie 7d. eens favoriet en gunsteling, nu niet meer in tel.

• Death of a Salesman, het toneelstuk van Arthur Miller. oude handelsreiziger Willy Loman wordt afgeserveerd door de zoon van zijn baas, die het bedrijf overnam en Loman niet meer nodig had. Zijn wereld stort in.

Variatie 7e: laatste hoop ontnomen (voorbeelden vinden)

SITUATIE ACHT OPSTAND

Benodigde personages of rekwisieten

• Een zittende, onderdrukkende macht
• Een opstandige beweging, vertegenwoordigd door een, meerdere of vele personen

Toelichting

Die Wille zur Macht, zoals Nietzsche het noemde, is een van de meest dominante drijfveren van het menselijk handelen. Degenen die de macht hebben strijden om die te houden, diegene die hem niet hebben strijden om die te verkrijgen. En eeuwig zal het gevecht duren.

Analyse

Opstand is het conflict tussen een zittende en een opkomende macht, waarbij grootschalig geweld een grote rol speelt.

Variatie 8a; de opstand van een individu

• Cinna, de hoofdpersoon uit het gelijknamige stuk van Corneille beraamt een aanslag tegen keizer Augustus die mislukt; later wordt hem door dezelfde keizer die daad grootmoedig vergeven.
• Je kunt ook denken aan schurken als Dr. No, Goldfinger en professor Dent in de James Bond films: eenzame opstandigen die hun pijlen op de gehele wereld hebben gericht, vaak met vernuftige technologische installaties. Vlak voordat de wereldovername een feit is … Woeha ha ha, steekt James Bond er een stokje voor.
• Lucifer van Vondel is een opstandige die de heerschappij van God omver wil werpen, hoewel daarbij ook goede bedoelingen een rol spelen.

Variatie 8b: de opstand van enkelingen

• Julius Caesar van Shakespeare is het schoolvoorbeeld van deze variatie. Brutus en Cassius beramen met een aantal vrienden een aanslag op Caesar. Onze sympathie ligt in deze variatie bij de opstandelingen.

Variatie 8c: de opstand van aanvankelijk een individu, uitgroeiend naar een groot aantal

• De roman Salammbo van Gustave Flaubert. Onderbetaalde huurlingen slaan het geciviliseerde Carthago in puin.
• Die Mutter van Bertolt Brecht. Na de gewelddadige dood van haar opstandige zoon, tijdens de nadagen van het tsaristische Rusland, verdiept een moeder zich in zijn drijfveren en wordt zelf revolutionair.
• De film Network van Sidney Lumet. Howard Beale, een news anchor man, ziet zijn dalende kijkcijfers plotseling weer naar recordhoogten stijgen als hij op het punt staat in een uitzending een kogel door zijn hoofd te schieten. Daar kan hij doen wat hij wil en hij doet dat door het hele suffe televisiepubliek te laten schreeuwen : I am mad as hell and I not going to take this any more.
• La guerra del fin del mundo van Mario Vargas Llosa, over een opstand van gelovigen in een uithoek van Zuid Amerika. Dit verhaal is op zijn beurt weer gebaseerd op Os Sertoes van de Braziliaanse schrijver Euclides Da Cunha.

Variatie 8d: opstand van de massa

• Het werk Masse und Macht van Canetti laat zien hoe een bloeddorstige massa zich kan vormen uit juist angstige individuen.
• Marten Toonder vertelt in zijn Bommel beeldverhaal Bommel en de sloven over angstige individuen. Sloven, die in de nacht worden bedreigd door een vreselijk en vernietigend monster. Aan het eind van het verhaal blijkt dat zijzelf dat monster zijn.
• In Emile Zola’s roman Germinal stoken anarchisten met hun gewelddadige ideologie vreedzame hongerende stakers op tot rellen, met alle vreselijke gevolgen van dien.

SITUATIE NEGEN GEWAAGDE SITUATIE

Benodigde personages of rekwisieten

• Een dapper of driest persoon of leider
• Een object, een McGuffin, of een gewenst resultaat (een oorlog winnen)
• Een tegenstrever, de vijand, de antagonist, obstakels

Toelichting

In deze situatie verkeert de vermetele eenling, koen en krachtdadig, in een onzeker avontuur. Hem wacht een verscheidenheid aan complicaties, al of niet door toedoen van een tegenstrever, een schurk, de toorn van de goden, natuur of krijgsgeweld. Dat zien we in The Hobbit van J.R. R. Tolkien en in andere queestes. Het gevaar ligt voortdurend op de loer. Wat zijn de kwaliteiten van de held waarmee hij zich nu weer kan redden en wat zijn de zwakheden, het potentiële risico? En wat zijn de kwaliteiten van de schurk, wiens voornaamste functie het is om het verhaal voort te stuwen?

Een veelgebruikt rekwisiet in deze situatie is een McGuffin, een object, dat op zich niet veel voorstelt, maar waar iedereen in het verhaal naar op zoek is. De term werd gepopulariseerd door de filmregisseur Alfred Hitchcock, in een lezing ‘In crook stories it is most always the necklace and in spy stories it is most always the papers’. Geheime documenten in de vorm van brieven, microfilms, usb sticks – al deze zaken zijn geschikt als McGuffin. Ze zijn klein, handzaam en goed te verstoppen.

Analyse

De gewaagde onderneming is het conflict tussen de mens die durft en het onbekende terrein, waarbij de mens, die veel risico’s loopt, het er meestal levend en zelfs gelukkig van afbrengt.

Variatie 9a: voorbereiding tot een oorlog

• Na Oedipus nemen zijn twee zoons, Eteocles en Polynices, bij toerbeurt de regering van Thebe over zo weten we uit Sophocles Antigone. Maar zoals dat zo vaak gaat, als Polynices aan de beurt is, heeft Eteocles geen zin meer om de regering af te staan. Daar komt oorlog van. Polynices verzamelt zeven helden om de oorlog aan te gaan. Eteocles, die zijn stad belegert niet, doet hetzelfde.
• In het begin van de zestiende eeuw woedde er een burgeroorlog in Japan. Voedsel was schaars en boeren hadden moeite het graan te oogsten omdat de oogst voortdurend door bandieten werd platgebrand of geroofd. Eén dorp roept dan de hulp in van zeven dolende ridders, samoerai, om met vereende krachten, eer en traditie, de anarchie te lijf te gaan. De voorbereidingen tonen de kunst en de techniek van het traditionele krijgsbedrijf. Dit is, althans voor de eerste helft, de inhoud van de film De zeven samoerai van Akira Kurosawa.
• De film The Magnificent Seven van John Sturges vertelt hetzelfde verhaal, maar nu verplaatst naar Mexico rond 1880. De voorbereidingen voor de aanstaande oorlog tegen hun bedreigers worden aangegrepen om meer over de individuele achtergronden van de zeven helden te weten te komen, met name over hoe hun leven zich verhoudt tot het goede en kwade.
• De populariteit van de laatste film leidde tot diverse remakes en variaties, onder andere de film Ocean’s Eleven, de game Star Wars Jedi Knight, Dark Forces

Variatie 9b: oorlog

• Niet de voorbereiding tot een oorlog, niet de terugtocht uit een oorlog, maar de oorlog zelf en de vaak heldhaftige manier waarop men zich binnen de oorlog handhaaft bepalen de situatie waarin grote romans als Oorlog en vrede van Tolstoj en een toneelstuk als The Life of Henry V van Shakespeare zich afspelen
• Het begin van de roman La Chartreuse de Parme van Stendhal is een dolkomisch verhaal over een held die van toeten noch blazen weet en zich juist daardoor als bij toeval, door allerlei verschrikkelijke krijgstaferelen weet te slaan.
• De brave soldaat Svejk. Een praatjesmaker baant zich manmoedig een weg door levensgevaarlijke oorlogssituaties
• Catch-22 van Joseph Heller. De paradox van de Tweede Wereldoorlog volgens Heller: als je gek bent hoef je niet te vliegen en bombarderen. Maar wie maakt uit dat je gek bent ? Ikzelf? Alleen gezonde mensen zijn zo verstandig zich gek te laten verklaren. En dus moet je vliegen en bombarderen.
• Beroemde oorlogsromans: Im Westen nichts Neues van Erich Maria Remarque. Het belicht de Duitse en Engelse kant van het loopgravenverhaal van de Eerste Wereldoorlog
• Het Achterhuis van Anne Frank: wereldberoemd dagboek van opgroeiend Joods meisje in oorlogstijd
• De filmserie Star Wars van George Lucas: oorlogsavonturen in de toekomst
• De fantasy triologie Lord of the Rings van J.R.R. Tolkien, succesvol verfilmd: oorlogsavonturen van voormenselijke wezens
• Denk verder aan bordspelen als Stratego en Risk en gameseries als Age of Empires en Total War waarbij men poogt alle grote oorlogen in de geschiedenis in computerspelvorm te gieten

Variatie 9c: strijdtoneel

• Het eerste deel van de film Saving Private Ryan van Steven Spielberg doet verslag van de inval van de Amerikanen op de Normandische kust, die het begin zal blijken van de bevrijding van West-Europa. Daarna maakte Spielberg de tiendelige HBO-televisieserie Band of Brothers
• Er zijn talloze verhalen die tegen de achtergrond van een oorlog spelen, bijvoorbeeld Gone with the Wind van Margaret Mitchell. Hierin verdiept de aanwezigheid van de Amerikaanse burgeroorlog het liefdesverhaal.

Variatie 9d: het wegvoeren van een begeerd object of persoon

• Prometheus geboeid, de tragedie van Aeschylus. Mythisch figuur rooft het vuur van de goden en geeft het aan de mensen.
• De film Topkapi van Jules Dassin. Excentrieke, vindingrijke boeven roven kroonjuwelen uit een vernuftig museum. Dit filmgenre wordt door de Amerikanen ook Caper genoemd: een capriolenfilm.
• Een ander begeerd object: het Gulden Vlies, dat Jason volgens de Griekse mythologie van het eiland Kolchis moestt roven samen met zijn Argonatuen.
• Goud is het begeerde goed in Die Ring des Nibelungen, de operacyclus van Richard Wagner
• Goud speelt ook een belangrijk rol in De Schat van de Sierra Madre van John Huston, een triest verhaal over een aantal straatarme goudzoekers
• De film Saving Private Ryan van Steven Spielberg. Tijdens de eindfase van de Tweede Wereldoorlog wordt een speciaal commanda belast om soldaat Ryan uit het krijgsgeweld te halen.

Variatie 9e: avontuurlijke expedite

• Deze variatie gaat vaak over het ontdekken van nieuwe werelden
• De avontuurlijke reizen van Columbus, Abel Tasman en Thor Heyerdahl
• Vingt mille lieues souls les mers van Jules Verne en Le tour du monde en quatre-vingt jours gaat over avonturen met behulp van de zegeningen van nieuwe technieken
• The Time Machine van H.G. Wells. Nieuwe werelden in toekomst en verledne.
• De tv en filmserie Start Trek van Gene Roddenberry. Nieuwe sterrenstelsels, nieuwe beschavingen, plaatsen waar nog nooit eerder een mens is geweest.
• Heart of Darkness van Joseph Conrad, en de daarop gebaseerde film Apocalypse Now van Francis Ford Coppola: een reis naar het duisterste plekje op aarde, waar een wrede heerser woont.

Variatie 9f: avontuur om het hart van een vrouw

• Roman de la rose van Guillaume Lorris. Speurtocht naar een roos in een labyrint.
• Screwball comedies als Notting Hill, Four Weddings and a Funeral van Richard Curtis, en de films van Billy Wilder en Ernst Lubitsch, waarin stuntelige helden de liefde voor een vrouw proberen te winnen, terwijl – niet zelden – de vrouwen evenzeer hannesen om de liefde voor dezelfde man

SITUATIE TIEN ONTVOERING

Benodigde personages of rekwisieten

• Een ontvoerder
• Een ontvoerde
• Een wachter

Toelichting

Het motief van de opgesloten en in gevaar verkerende maagd (damsel in distress) is al eeuwenlang populair vanwege de romantische en erotische connotaties.

Analyse

Ontvoering betekent tegen je zin ergens worden vastgehouden. Op een gewelddadige manier word je gedwongen voor de rest van je leven in een andere wereld te verblijven. Van de ene dag op de andere zit je in een wereld die je helemaal niet kent en daar kun jij niets aan veranderen wat je ook probeert. Alleen anderen kunnen proberen je weer naar je oorspronkelijke wereld terug te krijgen (situatie 2. verlossing).

Variatie 10a. ontvoering van een onwillige vrouw

• Of van meerdere vrouwen, zoals de door Plutarchus beschreven roof van de Sabijnse maagden. Het jonge Rome van keizer Romulus had vrouwen nodig, dus werd er een vriendschappelijk bedoeld feestje georganiseerd met het buurvolk de Sabijnen. Op een teken van Romulus lopen de soldaten van de keizer geen mars, maar ze lopen rechtstreeks het feestpubliek in en nemen de leukste vrouwen mee. Geschreeuw, gegil, verbijstering en chaos. Plutarchus bericht dat de huwelijken die daaruit ontstaan meestal gelukkig verlopen en kinderrijk zijn.
• Van een duisterder erotiek is sprake bij de romans van Markies de Sade, en met name Cent vingt journées de Sodome waarin onschuldige meisjes worden geroofd; hen wacht een gruwelijk einde, waar oudere heren zich aan verlustigen

Variatie 10b. : ontvoering van een willige vrouw

De mooie Helena heeft een ongelukkig huwelijk met koning Menelaos, hoewel ze destijds uit vele vrijers kon kiezen. Zij laat zich volgens de Ilias van Homerus door de mooie jonge Paris maar al te graag schaken, wat uiteindelijk een hele oorlog tot gevolg heeft.

Variatie 10c: terugverovering van de ontvoerde vrouw

• Euripides heeft in zijn stuk Helena een heel ander verhaal dan 10b: De Helena met wie Paris ervandoor ging en die een vreselijke oorlog veroorzaakte was eigenlijk een stand-in. De werkelijke Helena vluchtte naar Perzië en vandaar naar Egypte. Daar wordt ze op haar beurt weer geschaakt …. door haar eigen man Menelaos, van wie ze wel degelijk veel houdt. Euripides stuk Iphigenia in Tauris lijkt hierop. Iphigenia is geroofd en naar Perzië gebracht, waar ze als priesteres de haar ongewelgevallige taak krijgt toegewezen iedere vreemdeling het hoofd af te hakken. Op een dag zit tussen de vreemdelingen haar broer Orestes, die ze gelukkig bijtijds herkent. Samen vluchten ze naar het geliefde Griekenland.

Variatie 10d. als 10c maar nu wordt de ontvoerder gedood (voorbeeld vinden)

Variatie 10e: redding van een gevangen vriend

Ivanhoe, de roman van de Schot Walter Scott begint met de (incognito) terugkeer van koning Richard Leeuwenhart. De historische werkelijkheid is misschien nog avontuurlijker. De echte Richard I van Engeland keert, na een mislukte poging zich het eiland Korfu toe te eigenen en een onfortuinlijke schipbreuk, terug via het Europese vasteland, inderdaad vermomd als kruisridder, maar wordt bij Oostenrijk ontmaskerd omdat hij dure ringen draagt en patrijs eet. Keizer Leopold van Oostenrijk arresteert hem op kerstavond van het jaar 1192 op beschuldiging van medeplichtigheid aan de moord op zijn neef Conrad van Montferrat, maar het is hem eigenlijk meer te doen om het losgeld. er ontstaat een losgeldspel tussen verschillende partijen met grote gevolgen en veel avontuur. Op 4 februari 1194 wordt Richard vrijgelaten.

Variatie 10f. redding van een kind (voorbeeld vinden)

Variatie 10g: redding van een dwaling.
Hieronder vallen alle gevallen waarin de een de ander helpt van een verslaving af te komen, of van een hardnekkig misverstand (dochter blijkt wel te deugen). In al deze gevallen zal het slachtoffer aanvankelijk tegenstand bieden aan de reddingspogingen. Slachtoffer en bevrijder moeten beiden van goeden huize komen. Onder deze variatie kun je misschien De dood van een handelsreiziger van Arthur Miller scharen. Dit is namelijk een poging van de familie om Willy Loman ervan te overtuigen dat de Amerikaanse Droom niet bestaat.

SITUATIE ELF RAADSEL

Benodigde personages of rekwisieten

• Een personage dat het geheim kent, maar niet prijsgeeft
• De zoeker
• Het raadsel

Toelichting

De Sfinx, een gruwelijk monster, geeft Oedipus in Koning Oedipus van Sophocles een raadsel op: wat loopt ‘s ochtends op vier, s’ middags op twee en s’ avonds op drie benen. Oedipus mag maar één keer raden. Is het antwoord goed stort het monster zich van de berg af en is het hele land verlost van het gevaar. Is het antwoord fout, dan zal het de arme Oedipus verslinden. Als kijkers of lezers van dit drama zijn we geneigd meteen met Oedipus mee te denken Wij willen het raadsel ook oplossen. We willen raadsels altijd oplossen.

Analyse

Raadsel is het conflict tussen mysterie en het menselijk verstand. Het verstand wil het mysterie doorgronden en ontmaskeren, het mysterie wil onaantastbaar en geheim blijven. De situatie dus voor menig misdaadroman.

Variatie 11a: het labyrint

• Een zekere Polyeidos kreeg van koning Minos de opdracht zijn zoon te vinden, die verdwaald was in het paleis. Na een wekenlange zoektocht vond hij het kind, ondersteboven in een grote vaas, dood.
• Verhalen over labyrinten zijn ondere City of Glass van Paul Auster, The Big Sleep van Raymond Chandler en der Prozess van Kafka

Variatie 11b: de code

• Met de komst van het schrijft doet een nieuw soort raadsel zijn intrede. Letters kunnen door andere letters worden vervangen, door cijfers, door beelden, door tekens. In het verhaal The Gold Bug van Edgar Allan Poe leren we hoe we een gecodeerd bericht kunnen ontcijferen.
• De Geheime Code oefent een grote aantrekkingskracht uit op de populaire literatuur. De Da Vinci Code van Dan Brown was jarenlang niet van de eerste plaats op de bestsellerlijsten te branden.
• Dit verhaal doet enigszins denken aan De Naam van de Roos van Umberto Eco. Het verdwijnen van een leerboek van Aristoteles over de komedie lijkt de oorzaak te zijn van veel ellende en onderdrukking in de wereld.

Variatie 11c: de vermomming

• Ontdekken dat een man een vrouw is en een vrouw een man zoals in de film Tootsie van Sidney Pollack
• De avonturen van Francois Vidocq, de meester in vermommingen onder andere opgetekend door striptekenaar Hans Kresse
• De tv serie Mission: Impossible
• Vermommingen maken vaak deel uit van het grote verhaal. Koning Richard Leeuwenhart gaat in de roman Ivanhoe van Walter Scott vermomd als eenvoudige reiziger. In de Ilias van Homerus stopt Odysseus een half leger in een houten paard en vermomt zich in de Odyssee bij terugkeer naar Ithaca als bedelaar.

Variatie 11d: verborgenheid

• Portia, de beeldschone dochter van Shylock in Shakespeare’s De koopman van Venetië, heeft drie kistjes, een van goud, een van ijzer en een van lood. De vrijer die geld genoeg heeft en daarnaast ook nog eens het goede kistje weet te kiezen mag haar zijn bruid noemen
• Harry Lime, de vriend van Holly Martin, is verdwenen in het labyrintische Wenen van 1945. Holly zoekt hem in de film The Third Man van Carol Reed

SITUATIE TWAALF OPEISEN

Benodigde personages of rekwisieten

• De verzoeker: de moreel (maar niet feitelijk) rechthebbende op het begeerde
• De tegenstander die weigert het begeerde af te staan
• Het begeerde: het voorwerp, de persoon of de positie die de tegenstander heeft en de verzoeker begeert.
• Soms ook de rechter, die bepaalt wie het meeste recht op het begeerde heeft.

Toelichting

Je hoofdpersoon wil iets bemachtigen wat iemand anders toebehoort. Daarvoor kan hij bruut geweld gebruiken, maar daar gaat het hier niet om. Hij spreekt andere talenten aan: hij behaagt, verleidt, zaait verwarring en slaat ten slotte zijn slag. De andere partij is intussen ook niet voor de poes. Hij is sterk, hij is machtig, kwaadaardig, arrogant, mooi, belangrijk .

Hoe wint een zwakke van een sterke? Paus Leo de Grote presteerde dat in 452. Geen leger had hij, geen enorm gevolg geen indrukwekkende pracht en praal, alleen een paar vrienden en zijn eigen vernuft en kracht. Van Rome was bijna niets meer over Voor de poorten stond Atilla de Hu, met zijn gigantische leger, dronken van vechtlust en zonder mededogen. Toch liep Leo in zijn eentje op Atilla af. Hij zei een paar woorden tegen hem en toen gebeurde er een wonder: het verschrikkelijke leger maakte rechtsomkeert. Rome was gered. Wat zei Leo tegen Atilla? Neem me niet kwalijk dat ik met zo weinig mensen ben. Bij ons in de stad is de pest uitgebroken.

Analyse

Opeisen is het conflict tussen heersende en opkomende machten. De laatste heeft minder kracht, maar is in staat door bedrog en verleiding meer te bereiken.

Variatie 12a: pogingen iets belangrijks te verkrijgen door list en geweld

• De hoofdpersoon van Homerus’ Odyssee, Odysseus, had het bar moeilijk toen hij de wapens van Philoctetes nodig had eom een oorlog te winnen, zo blijkt uit de klassieke Griekse tragedie die Philoctetes van Sophocles. Odysseus had hem immers (omdat hij te veel stonk) tien jaar eerder verbannen naar een eenzaam eiland, waar de Grieken geen last van hem zouden hebben. Vriendelijke overredingskracht bleek niet voldoende, er moest geweld aan te pas komen om de arme man het laatste te ontnemen wat hij had.
• Raiders of the Lost Ark en INdiana Jones and the Temple of Doom van Steven Spielberg. Een avontuurlijke archeoloog op zoek naar de Ark des Verbonds.

Variatie 12b: als 12a, maar door slim onderhandelen

• In Shakespeares Coriolanus verovert het botte heethoofd Coriolanus Rome, en hij weet door zijn ploertige houding ook nog de meeste burgers achter zich te krijgen. Het establishment ziet echter kans hem weg te pesten, maar een tijd later gaat hij toch weer in de aanval. Een aantal mensen smeekt hem Rome te sparen. Hij is het niet van plan. Alleen zijn eigen moeder, Volumnia, even bot als hij, weet hem te overreden de moorddadige aanval te voorkomen, wat hij overigens met de dood moet bekopen.
• Zie ook de opera l’Isola Disabitata van Joseph Haydn, met een libretto van Metastasio.

Variatie 12c door verleiding

• Paris verleidt – zo vertelt Homerus in de Ilias – de mooie Helena, de vrouw van koning Menelaos, bij wie hij te gast is. Zij laat haar man in de steek en gaat met Paris mee naar Troje. Dat is een geweldige belediging voor de gastvrijheid van de koning en heeft dan ook een vreselijke oorlog tot gevolg
• La tentation de Saint-Antoine van Gustave Flaubert waarin duivelse en menselijke machten de vroomheid van Antonius proberen aan te tasten.

Variatie 12d iets opeisen door tussenkomst van een rechter

• Die Kaukasische Kreidekreis van Bertolt Brecht: jonge vrouw redt het zoontje van een gouverneur, dat aan zijn lot is overgelaten tijdens oorlogsgeweld. Na de oorlog eist de gouverneur het kind terug. De jonge vrouw wil het niet afstaan. Er moet een rechter aan te pas komen om ten gunste van de jonge vrouw te oordelen.

SITUATIE DERTIEN VIJANDSCHAP TUSSEN VERWANTEN

Benodigde personages of rekwisieten

• Een kwaadaardig geacht familielid
• Een familielid dat hem of haar haat
• Iemand die de hater gelooft

Toelichting

Iemand haten van wie je zou moeten houden is verschrikkelijk. Geschonden vertrouwen tussen ouders en kinderen en broers en zussen tast het vertrouwen in het hele leven aan

Analyse

Vijandschap tussen verwanten is het conflict tussen mogelijke liefde en haat en onrecht

Variatie 13 a vijandschap tussen broers en zussen

• In het Oude Testament houdt vader Isaäk van Esau en moeder Rebekka van Esaus broer Jakob. Jakob wordt niet serieus genomen door de mannen, omdat hij typische vrouwendingen doet: koken, afwassen, het huis aan kant maken. Maar dan hebben ze buiten de waard gerekend: met een aantal slimme trucs waarbij misbruik wordt gemaakt van de blindheid van de vader, weet Jakob het recht van de eerstgeborene te verwerven. Wie niet sterk is moet slim zijn.
• Bij die andere Bijbelse broers, Kaïn en Abel is het de jager Kaïn die zijn huiselijke, land bebouwende broer doodslaat, omdat hij met zijn landbouw meer succes heeft: ‘De Heer merkte Abel en zijn offer op, maar voor Kaïn en zijn offer had hij geen oog’.

Variatie 13b de vijandschap tussen ouders en kinderen

• Hamlet in het gelijknamige stuk van Shakespeare wil zijn stiefvader doden, de moordenaar van zijn vader.
• Elektra en Orestes willen hetzelfde doen in Orestes van Euripides, en dan de moeder erbij
• Darth Vader en Luke Skywalker, vader en zoon, strijden in Star Wars van George Lucas

Variatie 13c vijandschap tussen partners

• Het toneelwerk van August Strindberg is geheel doortrokken van deze situatie. De afgrijselijke huwelijksproblemen die hij schildert in het stuk Dodendans verbleken nog bij die van hemzelf. Lees en huiver bij zjin autobiografie (Tijd van gisting)
• Edward Albee maakte gebruik van deze situatie bij het stuk ‘Who is afraid of Virginia Woolf?

SITUATIE VEERTIEN LIEFDESRIVALITEIT TUSSEN VERWANTEN

Benodigde personages of rekwisieten

• Het object van liefde
• Een minnaar of minnares
• Een tweede minnaar of minnares die ten minste aan een van de twee andere verwant is

Toelichting

Een man begeert de vrouw van zijn broer, de ene zus pakt het vriendje van de andere af: woede, tranen, teleurstelling, geschonden vertrouwen. Geen wonder dat veel bekende sprookjes over deze situatie gaan – denk bijvoorbeed aan de boze stiefzusjes van Assepoester. Zij menen, als lievelingetje van hun moeder, het recht te hebben op de rijke prins, maar nee, die slons van een Assepoes gaat ermee vandoor.

Analyse

Liefdesrivaliteit tussen verwanten gaat over jaloezie. Het is een conflict tussen de driften van de mens enerzijds, en familie-eer en sociale conventies anderzijds.

Variatie 14a rivaliteit tussen broers en/of zussen

• Pelleas en Melisande van Maeterlinck. Een jongen neemt een mooi meisje mee naar huis. Daar woont ook zijn (veel leukere) broer. Het klikt tussen het mooie meisje en de leukere broer dus dat gaat mis. De broers bevechten elkaar om het leven. Uiteindelijk sterft het meisje van ellende in het kraambed.
• Een vergelijkbare situatie treffen we aan in de roman Persuasion van Jane Austen

Variatie 14b: rivaliteit tussen vaders en zonen

• Desire Under de Elms van Eugene O’Neill. Vader hertrouwt met mooie jonge vrouw, oudste zoon begeert haar.

Variatie 14c rivaliteit tussen moeders en dochters

• De boze stiefmoeder en Sneeuwwitje, de boze stiefmoeder en Assepoester
• In de roman Lolita van Nabokov heeft de hoofdpersoon een relatie met de moeder en later met de dochter, ,het huwelijk met de dochter is nodig om in de buurt te kunnen blijven van de begeerde dochter.
• In sommige gevallen kan het gebeuren dat zowel moeder als dochter dezelfde minnaar heeft, zoals in de film The graduate.

Variatie 14d: rivaliteit tussen vrienden

• Waarbij de vriendschap uiteraard zwaar op de proef wordt gesteld. Twee leden van een beroemde band die elkaar benijden om dezelfde vrouw. Nietzsche en zijn vriend die dezelfde vrouw begeren (zijn vriend liep met haar weg)

SITUATIE VIJFTIEN OVERSPEL EINDIGEND IN MOORD

Benodigde personages of rekwisieten

• Een overspelige
• Nog een overspelige
• Een verraden echtgenoot of echtgenote

Toelichting

Een minnaar doodt de echtgenoot van een vriendin; een echtgenoot doodt de minnaar van zijn vrouw; een vrouw doodt de echtgenoot om een minnaar; de vrouw van een gewelddadige echtgenoot pleegt samen met haar minnaar zelfmoord.

Mensen houden van verhalen over driehoeksverhoudingen, ze verlangen zelf vaak naar een driehoeksverhouding. Als het dan verkeerd afloopt, is het een geruststellend idee dat ze er nooit aan zijn begonnen.

Door de moord in deze situatie is deze krachtiger dan de vorige situatie (liefdesrivaliteit tussen verwanten) en overspel (situatie 25). Met die moord erbij wordt de hele toestand onomkeerbaar: het kan niet meer goed komen met het echtpaar of de minnaars. Heel vervelend voor de personages, maar spannend voor de lezer.

Analyse

Overspel eindigend in moord is het conflict tussen lust en sociale en morele conventies, eindigend in gewelddadigheid. Het publiek kan zich met meerdere personages identificeren: met de bedrogene of met een van de overspeligen. Hierdoor krijg je totaal andere verhalen. Als de man des huizes een bruut van een vent is, wordt het een heel ander verhaal dan als de minnaar niet deugt (hij is bijvoorbeeld alleen maar uit op haar centen). Nog anders wordt het als de minnares niet deugt, zoals Emma in de roman Madame Bovary van Flaubert.

Deze situatie werkt ook goed in combinatie met andere, bijvoorbeeld met 14, rivaliteit tussen verwanten (broer houdt zo van de vrouw van zijn broer dat hij hem vermoordt) of wanneer sociaal niet geaccepteerde liefde een rol speelt, zoals bij pedofolie.

Ten slotte kan een nieuw personage in eht verhaal worden gebracht doordat een van de betrokkenen iemand anders vraagt het vuile werk op te knappen. Het hele verhaal kan ook vanuit het perspectief van deze ander worden geschreven.

Variatie 15a: de man des huizes wordt door de minnaar van de vrouw omgebracht

• De Agamemnonverhalen van Aeschylus, overgeleverd in de Oresteia-triologie. een vrouw heeft een minnaar. Als ze hoort dat haar man na jaren terugkomt uit de oorlog en dat hij hun dochter heeft geofferd, maakt ze plannen om hem te vermoorden.
• The Postman Always Rings Twice. Een gepassioneerde vrouw van een tankstationbeheerder begint een stormachtige buitenechtelijke relatie met een voorbijganger. Voordat men hen kan betrappen wordt hij door de voorbijganger vermoord.
• Helemaal zielig wordt het als het slachtoffer goed van vertrouwen is, zoals Samson dat is bij de hoer Delila, zoals beschreven in de Bijbel. Delila berooft Samson van zijn onoverwinnelijke kracht in opdracht van haar minnaar. Daarna is Samson aan zijn lot overgeleverd en sterft.

Variatie 15b de vrouw wordt door haar jaloerse echtgenoot omgebracht

• Een veel voorkomend aspect van huiselijk geweld, vaak met de complicerende factor dat de echtgenoot zich het overspel alleen maar inbeeldt, zoals bij Othello van Shakespeare.

SITUATIE ZESTIEN WAANZIN

Benodigde personages of rekwisieten

• Een waanzinnige
• Een slachtoffer

Toelichting

Deze situatie gaat over de vraag in hoeverre iemand verantwoordelijk is voor zijn daden. Is een moord, begaan in een vlaag van een of andere psychische aandoening, even verwerpelijk als dezelfde daad gepleegd wordt bij volle verstand? Is het, aan de andere kant, soms niet te makkelijk om waanzin voor te wenden en een straf te ontlopen? Altijd doemt de vraag op als we weer over een ‘familiedrama’ lezen in de krant; vrouwen die hun pasgeboren baby’s invriezen, mannen die eerst hun gezin afslachten en vervolgens zich van het leven beroven

Analyse

Behalve de kwestie of de waanzinnige verantwoordelijk is voor zijn daden roept deze situatie ook de vraag op in hoeverre wij in staat zijn onszelf in de hand te houden. Dit is het conflict tussen drift en verstand, tussen Dionysus en Apollo, tussen hartstocht en rede.

Variatie 16a: vriend, vriendin, kind of andere verwante gedood in een vlaag van waanzin

Voor de oude Grieken was waanzin iets van de goden; een held die iemand in waanzin doodt kan daar aanvankelijk niets aan doen. De held is tijdelijk verblind door een toverdrank, een magische spreuk, door een bovenmenselijke manipulatie en hij pleegt aldus zijn verschrikkelijke daad. Als hij na de daad weer normaal is en kan zien wat hij heeft aangericht, betreurt hij zijn daden en moet hij ermee leren leven. Shakespeares Othello lijdt aan een hem tot waanzin drijvende jaloezie. Dit kost zijn vrouw Desdemona het leven. IN het verhaal The Black Cat van Edgar Allan Poe is alcoholgebruik de reden dat de hoofdpersoon zijn geliefde kat vermoordt.

Variatie 16b: zie 16a, maar nu is de waanzinnige niet de hoofdpersoon van het verhaal

Je hoofdpersoon is in dit geval iemand die lijdt onder het verlies van een dierbare. Een gek heeft het liefste wat hij bezit in een vlaag van waanzin vernield of gedood. Het kan zijn dat de rechter vindt dat zijn waanzin een verzachtende omstandigheid is, maar de achterblijvers van het overleden slachtoffer denken er misschien heel anders over. Zo hebben we een aanleiding voor situatie 3, wraak.

Variatie 16c: de slachtoffers zijn niet verwant, wel onschuldig

• De waanzin van Herakles in het gelijknamige toneelstuk van Euripides. Herakles pleegt zelfmoord op het moment dat hij zijn hele gezin heeft uitgemoord.
• Ajax ziet (in de Ilias van Homerus) een kudde schapen aan voor zijn vijanden, en valt ze met veel geweld aan. De schaamte hierover leidt uiteindelijk tot zelfmoord.
• Het Jekyll en Hyde-thema van R.L. Stevenson vergelijkbaar met het weerwolfthema: op het ene moment een oppassende burger, op het andere moment een moorddadig beest. Dit soort verhalen ontstaan sinds de Romantiek, wanneer men ziet dat deze gewelddadige waanzin ook zo zijn aantrekkelijke kantjes heeft. Een beest is immers virieler dan een burgermannetje.

SITUATIE ZEVENTIEN FATALE FOUT

Benodigde personages of rekwisieten

• Het personage dat de fout maakt
• Een slachtoffer (soms de foutmaker zelf) meerdere slachtoffers, het verloren voorwerp
• Soms een raadgever die de fout probeert te verhinderen
• Soms een personage dat ervoor zorgt dat iemand een fout maakt
• Getuigen, slachtoffers

Analyse

De fatale fout toont de kwetsbaarheid van de mens: hoe makkelijk hij kan afdwalen van zijn principes. De fatale fout is het conflict tussen de tekortkomingen van het individu en de genadeloosheid van alles wat het individu overstijgt: de ander, de samenleving, natuurwetten, het bovennatuurlijke.

Variatie 17a: onwetendheid als oorzaak van eigen ongeluk of oneer

• Bygmester Solness van Ibsen. Hoewel dit meer het verhaal is van meedogenloze ambitie, is ook een fout in het verleden – een vroegere belofte aan het meisje dat hem nu onophoudelijk stalkt – de oorzaak van de gewelddadige dood van een architect.

Variatie 17b: nieuwsgierigheid als oorzaak van eigen ongeluk of dat van anderen

• Frankenstein van Mary Shelley. De wetenschapper dr. Frankenstein maakt een nieuwe mens (vandaar de ondertitel The New Prometheus) maar creëert een monster en daarmee een nieuwe vijand.
• Het sprookje van Roodkapje in de oorspronkelijke volksversie die door de Fransman Charles Perrault werd opgeschreven (met slechte afloop: Roodkapje wordt opgevreten) niet dat van de gebroeders Grimm, die er een zoetsappig einde aan maakten
• Het sprookje van Blauwbaard (ook opgeschreven door Charles Perrault). De jonge vrouw van Blauwbaard neemt, ondanks het uitdrukkelijke verbod, toch een kijkje achter een verboden deur. Daar vindt ze de lijken van haar voorgangsters.
• Orpheus, de Griekse mythische held en god, die volgens het verhaal van de Romeinse schrijver Ovidius (Orpheus en Eurydice) in de onderwereld toch omkijkt naar zijn geliefde Eurydice, ondanks het verbod van Pluto, de heerser van de onderwereld. Nu moet Euridyce voor eeuwig in de onderwereld blijven.
• Lots vrouw die in het Bijbelboek genesis toch omkijkt naar het brandende Sodom en Gomorra (wat niet mocht van de twee engelen) en in een zoutpilaar verandert; Eva die toch van de boom der kennis eet, ondanks het verbod van God.
• De doos van Pandora (eigenlijk een vat vol ongelukken): Pandora mag hem van Zeus niet openen, doet het toch en rampspoed verspreidt zich over de aarde.

Variatie 17c: lichtgelovigheid als oorzaak van eigen ongeluk of dat van anderen

• Tartuffe het toneelstuk van Moliere, een man drijft zijn eigen huisgezin tot de ondergang door in de praatjes van een huisvriend te geloven

SITUATIE ACHTTIEN ONBEWUSTE OVERTREDING VAN SEKSUELE TABOES

Benodigde personages of rekwisieten

• De minnaar
• De geliefde
• Het verbod
• De onthuller

Analyse

Seksuele taboes gaan over het conflict tussen verbod en begeerte, waarbij vaak een geheim een rol speelt.

Variatie 18a: ontdekking dat je met je moeder bent getrouwd

Koning Oedipus (Sophocles) wordt tegenwoordig niet meer zo vaak opgevoerd, en terecht, het komt ons zo langzamerhand de neurs uit, laten we er maar over ophouden. De mannen die het huis niet uit gaan en hun leven lang bij moeder blijven zijn die eigenlijk niet getrouwd met hun moeder? Of de mannen die trouwen met een vrouw die veel op hun moeder lijkt.

Variatie 18b ontdekking dat je een seksuele relatie hebt met je zuster

De bruid van Messina, een toneelstuk van Schiller. Twee broers rivaliseren om een vrouw. De een doodt de ander uit jaloezie. De overlevende komt naderhand tot de ontdekking dat de vrouw zijn zuster is. Gevolg: bloedvergieten en zelfmoord.

Variate 18c: degene met wie je op het punt staat de liefde te bedrijven blijkt familie te zijn

Spoken van Ibsen: de moeder van de jongen weet het, maar durft het niet te vertellen omdat hij al zo’n zwak hart heeft

Variatie 18d: onbewust overspel

• Echt een taboe is het niet, maar het is wel ontrouw en dat kan vervelend uitpakken. Voorbeelden : de liefde voor de drie sinaasappelen van Carlo Gozzi. Hierin tovert een heks een verloofde om in een sinaasappel en vermomt zich als de verloofde.
• De bedtrucs in de Decamerone van Boccacio. In de donkere nacht gaat in een van de verhalen van deze raamvertelling een ander meisje of een andere jongen in het bed van de geliefde liggen.

SITUATIE NEGENTIEN PER ONGELUK DODEN VAN FAMILIE OF VRIEND

Benodigde personages of rekwisieten

• De potentiële moordenaar
• Het potentiële slachtoffer, dat niet door de moordenaar wordt herkend, maar wel aan hem of haar verwant is
• De ophanden zijnde moord of de daadwerkelijke moord

Analyse

Dit is het conflict tussen beschermende en vernietigende krachten, verenigd in één persoon

Variatie 19a: op het punt staan je dochter te doden

• Waarom wordt de moordenaar verblind? De oude Grieken hadden hun goden en hun orakels om hun helden op een dwaalspoor te brengen; een toverdrank kan je lieve dochter er als een gevaarlijke rat doen uitzien, je grijpt je dolk en over en uit. Tegenwoordig vervang je goden door toeval en samenloop van omstandigheden: een verwisseling in het ziekenhuis, een ontvoering, gevolgd door een paramilitaire training waarbij dochter tegen de vader wordt opgezet; ze heeft zich laten ombouwen, jij bent gehersenspoeld.
• Een andere oorzaak is politieke noodzaak: je dochter bevindt zich willens en wetens in het vijandelijke kamp
• Of blinde haat. Je probeert een rivaal kapot te maken maar je weet niet dat je dochter haar lot juist aan dat van je rivaal heeft verbonden
• Je hebt je iets laten wijsmaken door een machiavellistische slechterik

Variatie 19b: op het punt staan je zoon te doden

De oorzaken kunnen ongeveer dezelfde zijn, maar het uiteindelijke gevecht is anders. De zoon kan zich beter verweren, dus is de vechtpartij interessanter. Of de vader het gevecht nu weet te voorkomen, wint of verliest, hangt af van het moment waarop hij zijn zoon herkent. In alle gevallen levert dat een totaal ander verhaal op.

Variatie 19c: op het punt staan je (groot)vader of moeder te doden

• Te zien in Star Wars, de filmcyclus van George Lucas en in Koning Oedipus van Sophocles. De latere koning Oedipus slaat een man dood bij een ruzie. Die man blijkt later zijn vader te zijn.

Variatie 19d: op het punt staan je echtgenoot, vriend of vriendin te doden.

Hoe dichterbij de relatie met de te vermoorden persoon is, hoe tragischer de vooruitzichten zijn. En dus hoe spannender het verhaal is voor het publiek. Je rijdt als soldaat in een tank en je hebt de opdracht een huis plat te bombarderen. Je neemt je voor te doen wat is bevolen, maar je bent (nog) niet op de hoogte gebracht van het feit dat je hele familie zich in dat huis bevindt.

SITUATIE TWINTIG ZELFOPOFFERING VOOR EEN IDEAAL

Benodigde personages of rekwisieten

• De held
• Het ideaal
• Het (zelf) offer

Toelichting

Jongemannen gorden zich om met explosieven en brengen zichzelf tot ontploffing op drukbezochte marktplaatsen. Een vrouw die haar gezin en haar geluk verlaat om naar een levensgevaarlijk oorlogsgebied te gaan en daar slachtoffers te helpen, offert zich op voor een betere wereld. Een kind dat zijn liefste speelgoed schenkt aan een arm vriendje dat gaat emigreren. Allemaal vormen van deze situatie.

Analyse

Zelfopoffering voor een ideaal is het conflict tussen de persoonlijke behoeften en een hoger doel

Variatie 20a: offer voor een betere wereld

• in de film Gandhi van Richard Attenborough strijdt een advocaat tegen onrecht en wordt een charismatisch en machtig figuur. Hij draagt geen wapens en wordt gedood.
• Een andere film, The Last Emperor van Bertolucci, laat zien hoe een voormalig vorst na zijn val zijn integriteit probeert te bewaren en eindigt als eenvoudig tuinman.
• Max Havelaar, de grote roman van Multatuli over de idealistische assistent-resident in het koloniale Nederlands Indië
• Denk ook aan Socrates, die de consequenties aanvaardde toen het opgehitste volk op democratische wijze zijn dood verkoos. Te lezen in Plato’s dialoog Crito

Variatie 20b: offer gebracht voor het geloof

Religies zijn doordrongen van offerrituelen. Soms grenzen die aan geloofswaanzin; denk aan sektarische geloofsgemeenschappen, zoals in het Texaanse plaatsje Waco, die, bedreigd door de boze buitenwereld collectief zelfmoord plegen. Veel historische verhalen ook: Jeanne d’Arc, heiligenverhalen en het Bijbelverhaal over Abraham en Isaak

SITUATIE 21 ZELFOPOFFERING VOOR GELIEFDE OF FAMILIE

Benodigde personages of rekwisieten

• De held of heldin
• Ongelukkig familielid of ongelukkige liefde
• het offer, soms de held zelf
• de opeiser van het offer (soms)

Toelichting

In de roman The Kite Runner van Khaled Hosseini gaat hoofdpersoon Amir terug naar zijn vaderland Afghanistan om het kind van zijn halfbroer uit handen van de taliban te redden. Halfdood komt de man terug in Pakistan, om vandaar uit terug te gaan naar zijn vrouw in de Verenigde Staten – maar het jongetje heeft hij bij zich.

Je liefde of je kind? Je carriere of je gezin? Je vrijheid of de liefde van je ouders? In deze situatie wordt een van deze vragen zo op de spits gedreven dat een moeilijke maar onherroepelijke keuze de enige optie is.

Analyse

Dit offer is pijnlijk omdat het hier om levende mensen gaat en niet om abstracte ideeën. Het is een laatste keuze: nadat alle opties zijn geprobeerd en verworpen, blijft deze uiterste keuze over.

Variatie 21a: jezelf of je geluk opofferen voor famlie

• Het Alkestis thema uit de Griekse mythologie: een man gaat sterven in de bloei van zijn leven. Zijn vrouw (Alkestis) houdt erg van hem en biedt aan voor hem dood te gaan. Zo geschiedt; zij sterft, hij gezond, maar tot welke prijs?
• De roman Great Expectations van Dickens: een heel leven voor een onmogelijke liefde

Variatie 21b: jezelf of je geluk opofferen voor een geliefde

• Andromaque heeft in het gelijknamige toneelstuk van Racine er zelfs haar kind Astyanax voor over om iets met Orestes te krijgen. Het kind is verwekt uit omgang met de vijand. Dat doet denken aan de vrouwen die zichzelf en hun kinderen laten mishandelen door een bruut van een man, waar ze nu eenmaal aan verslaafd zijn.
• Er zijn gevallen met en zonder ‘opeiser’ . Sterk is de roman Sophie’s Choice van William Styron, waarin een Joodse moeder in het concentratiekamp moet kiezen tussen een van haar beide (kleine) kinderen: de een zal blijven leven, de ander zal gruwelijk sterven. Aan haar de keus.
• Tosca, in de gelijknamige opera van Puccini, is bereid met de corrupte politiechef naar bed te gaan om haar geliefde, de kunstschilder, die om een kleinigheid gevangenzit, vrij te krijgen.

SITUATIE 22 ALLES OPGEVEN VOOR EEN PASSIE

Benodigde personages of rekwisieten

• De verliefde, de geobsedeerde
• De geliefde, verslaving of obsessie
• Het offer (mens, voorwerp, gezondheid, principes)
• Raadgevers, naar wie niet wordt geluister.

Toelichting

Veel drama’s gaan over de strevende mens die gedwarsboomd wordt door de krachten die hij met zijn streven oproept. In deze situatie bevinden de vernietigende krachten zich in hemzelf. Destructieve en asociale passies vernietigen alles wat hem omringt en ten slotte hemzelf.

Analyse

Deze situatie is het conflict tussen asociale passies en sociaal welbevinden

Variatie 22a: een eed, een toekomst, macht of gezondheid geofferd voor een grote liefde

• Een getrouwde vrouw valt op een jonge knaap. Deze situatie is terug te vinden in het toneelstuk Hippolytus van Eripides, het dramawerk Phedre van Racine.
• Een man gaat ten onder aan een vrouw. Is in vele romans, films en toneelstukken terug te vinden: The Tragedy of Antony and Cleopatra van Shakespeare, Der Blaue Engel van Josef von Sternberg met Marlene Dietrich. Film noirs over fatale vrouwen zoals Gilda
• Een oudere man valt op een jongen: te zien in de novelle Der Tod in Venedig van Thomas Mann verfilmd door Lucino Visconti met Dirk Bogarde als Gustave von Aschenbach
• Een man valt voor het spel. Dit is te vinden in de roman De Speler van Dostojevski, waarin het spel, of eigenlijk de winst de fatale geliefde is

Variatie 22b: verleidingen die het gezond verstand ondermijnen

Salomé van Oscar Wilde, De Verleiding van de heilige Antonius van Gustave Flaubert, The Black Cat van E.A. Poe.

Variatie 22c Rotleven als gevolg van bovenstaande passies

• Vrouwen die in de prostitutie belanden; het Molly Bloomverhaal van James Joyce in Ulysses; Gervaise in ‘L’asommoir van Emile Zola
• Mannen die aan lager wal raken: City of Glass van Paul Auster. De film The Man with the Golden Arm van Otto Preminger met Frank Sinatra
• Veel romans van Georges Simenon, bijvoorbeeld de Maigretromans zijn bevolkt met deze trieste, wijze, bijna wanhopige personages.

SITUATIE 23 DE NOODZAAK DIERBAREN TE OFFEREN

Benodigde personages of rekwisieten

• De held of heldin
• Het offer: vriend of vriendin, kind of ander dierbaar familielid
• De noodzaak tot het offer, de eisende partij

Een van de meest aangrijpende voorbeelden van deze situatie is het verhaal van Abraham en Isaak. Geen wonder dat zowel Rembrandt als Carravaggio, de dramatici onder de renaissance schilders, naar aanleiding van deze situatie prachtige schilderijen heeft gemaakt. Nergens voel je de broosheid van liefde en vertrouwen zo heftig als hier. Het zal je maar gebeuren dat de vader, van wie je houdt en op wie je je helemaal verlaat, plotseling een mes tevoorschijn haalt om je keel door te snijden! En ten slotte, hoe vreselijk moet je niet zijn om dit van een vader te eisen!

Overigens kun je deze noodzaak om te offeren ook als startpunt gebruiken voor andere dramatische situaties, want met een offer maak je vijanden. Het kan leiden tot bijvoorbeeld situatie 14, 24, 27 of 29. Kortom, alle situaties waarin liefde een veel minder belangrijke rol speelt dan eer en ambitie. Wat niet wil zeggen dat er geen verhaal over de liefde doorheen te weven valt.

Analyse

Deze situatie verbeeldt het conflict tussen familiebanden of vriendschapsbanden en ambitie. Op een wat huiselijker niveau zou je kunnen zeggen dat deze situatie ook slaat op vaders en moeders die hun kinderen verwaarlozen ten gunste van het werk

Variatie 23a: het offer is in het algemeen belang

• Iphigenia: koning Agamemnon offert zijn eigen dochter om de oorlog te winnen
• Ideomeneo – opera van Mozart – een gestrande koning zweert tot de goden dat hij, mocht hij veilig aankomen in zijn vaderland, de eerste de beste mens zal offeren die hij tegenkomt. Dat blijkt zijn eigen dochter te zijn.
• De Danaïden, de vijftig dochters van koning Danaos van Libië, nemen zich voor hun echtgenoten te vermoorden omdat hun huwelijken afgedwongen waren. Een van hen weigert dat, omdat zij van haar man houdt.
• De film Godfather II: mafiabaas Michael offert broer Fredo. En in de tv serie De Soprano’s wordt ieder seizoen een familielid geofferd om het voortbestaan van de clan te garanderen – een kwestie van de rotte appels van de fruitschaal te verwijderen.

Variatie 23b: het offer als consequentie van een misverstand.

Lucrezia Borgia een opera van Gaetano Donizetti: een gifmengster geraakt in een situatie waarin ze haar eigen geliefde moet vergiftigen

Variatie 23c: slachtoffer van loyaliteitsconflict

L’Horatio, een tragedie in verzen van Pietro Aretino: een vrouw wordt heen en weer geslingerd tussen twee strijdende partijen> van de ene is ze de zuster, van de andere de vrouw. Alleen haar dood kan een einde maken aan dit loyaliteitsconflict.

SITUATIE 24 RIVALITEIT TUSSEN SUPERIEUR EN ONDERGESCHIKTE

Benodigde personages of rekwisieten

• Superieur personage
• Ondergeschikt personage
• Het object

Toelichting

Underdog Rocky Balboa (Sylvester Stallone) moet het in de film Rocky opnemen tegen een gevierd en gewaardeerd tegenstander en wint. David verslaat in het beroemde Bijbelverhaal de reus Goliath. Telkens is er een grote en een kleine, een sterke en een zwakke persoon, en het mooiste verhaal ontstaat als de kleine en zwakke wint. Het object kan van alles zijn: geld, een vrouw, soms een oorlog. Denk ook aan de fabel van de haas en de schildpad: de haas verliest het door zijn overmoed bij een wedren van de stug doorzettende schildpad.

De rivaliteit tussen superieur en ondergeschikte heeft als kenmerk dat deze wordt uitgevochten op een voor beiden gelijk terrein: de liefde, het sportveld, de boksring, de politiek. Deze situatie is tot het einde toe spannend en wordt dan ook vaak als slotstuk van een verhaal gebruikt.

Analyse

Rivaliteit tussen superieur en ondergeschikte is het conflict tussen fysiek sterk maar mentaal zwakker en fysiek zwak maar mentaal sterker.

Variatie 24a rivaliteit tussen mannen onderling

• De Griekse oppergod Zeus weet alleen vermomd als stier de maagdelijke Europa te verleiden, die iegenlijk liever een mens dan een god als bijslaap heeft.
• Notes of a Dirty Old Man van Charles Bukowski: een engel helpt een noodlijdend honkbalteam aan spectaculaire overwinningen
• De film Scarface (Brian de Palma) een kleine crimineel uit Cuba neemt het op de gevestigde criminelen in Amerika. Met succes. Het object is behalve roem en eer ook een vrouw: een piepjonge Michelle Pfeiffer, die in deze film heel goed Lauren Bacall nadoet.
• Het verhaal van Spartacus, de slaaf die weet te ontsnappen aan de bloeddorstige Romeinen, een leger opricht met andere slaven en oprukt tegen zijn voormalige beulen. Verfilmd door Stanley Kubrick.
• In de magische wereld: de Harry Potter reeks van J.K. Rowling de strijd tussen het opgroeiende jongetje Harry Potter en lord Voldemort. De laatste personificeert het grote kwaad.

In dit soort gevechten heeft het personage dat een hogere positie bekleedt bepaalde zwakheden, die tot zijn ondergang leiden omdat de ondergeschikte juist die kwaliteiten bezit die levensgevaarlijk blijken te zijn. Zo kan de baas in het verhaal onoplettend zijn geworden door zijn succes en roem, en kan de knecht winst pakken door kwaliteiten als sluwheid, doorzettingsvermogen en meedogenloosheid.

Je kunt je gevechten voorstellen tussen een sterfelijke en een onsterfelijke, een tovenaar en een gewoon mens, tussen een overwinnaar en een overwonnene, een kampioen en een beginner, een rijke en een arme, een bevoorrechte autochtoon en een gewantrouwde allochtoon., een gelauwerd man en een gewantrouwd man, een man met een verdacht verleden en een man die als onverdacht wordt beschouwd.

Variatie 24b: rivaliteit tussen vrouwen onderling

• Sprookjes : onder andere het overbekende verhaal van de boze stiefmoeder en Sneeuwwitje: wie is de mooiste van het land? Het goede en het gemene zusje bij Vrouw Holle. De gemene stiefzusjes en Assepoester die vechten om de prins
• Amy Robsart van Victor Hugo gaat over een jonge mvrouw die het niet langer pikt dat haar man een kansje waagt om de aanstaande koningin te trouwen.
• Bajazet, het toneelstuk van Racine en de opera van Vivaldi met een liefdesintrige: Roxanne, beschermelinge van de sultan, houdt van Bajazet, een belangrijke, hooggeplaatste, ter dood veroordeelde gevangene. Roxanne is bij machte Bajazet gratie te verlenen. Hoewel Bajazet begrijpelijkerwijs doet alsof hij van Roxanne houdt, is hij in werkelijkheid verliefd op Atalide.

Je zou de vrouwelijke rivaliteiten kunnen onderscheiden in gevechten tussen een machtige en een gewone vrouw, tussen een heerseres en een gevangene, een koningin en een slavin, een dame en een bediende, een dame en een iets mindere dame, tussen upper lower middle class en lower lower middle class, de verschillen kunnen variëren van enorm tot subtiel.

Variatie 24c: een rivaliteitsketting

• Lied 23 uit Heinrich Heines Buch der Lieder heeft ‘Ein Jüngling liebt ein Mädchen Het eerste couplet vrij vertaald: ‘Een jongen houdt van een meisje./ Dat van een ander houdt. / Maar die ander houdt van een ander. / En is daarmee getrouwd.
• Emilia Galotti, het treurspel van Lessing uit 1772. Een prins wil een jonge vrouw, die op het punt staat met een leuke graaf te trouwen. De jonge graaf van ‘geript’ door de kamerheer van de prins en de jonge vrouw wordt in de handen van de prins gedreven. Haar vader verzet zich tegen de gang van zaken en het komt tot bloedvergieten.

SITUATIE 25 OVERSPEL

Benodigde personages of rekwisieten

• De overspelige
• De minnaar
• De bedrogene

Toelichting

Je kunt het drama van het vreemdgaan op twee verschillende manieren presenteren: de minnaar of minnares is leuker dan de bedrogene. De vreemdeling in huis wordt voorgesteld als aantrekkelijker dan de al te bekende, met wie nu eenmaal een contract is afgesloten. Zo is deze situatie een opwindende mengeling van diefstal (minnaar) en contractbreuk (overspelige).

De minnaar i lang zo leuk niet als de bedrogene. In dat geval ontstaat er een verhaal waarin iedereen ongelukkig wordt: de overspelige vrouw zit met een rotvent, de bedrogen echtgenoot voelt zich sowieso vernederd en de minnaar blijft achter met een vriendin die hem niet ziet zitten. Georges Polti vond dit een verhaal van niks, maar ik denk dat dit een heel goede beginsituatie kan zijn voor een goed verhaal.

Analyse

De situatie overspel is het conflict tussen appollinistische (verstand, rede, moraal) en dionysische (lust, gevoel, impuls) krachten op het terrein van de liefde. Fatale keuzes, verbroken beloften en wraak zijn de pepers waarmee de verhalen rond deze situatie worden gekruid.

Variatie 25a: man bedreigt vrouw

• Medea, wier verhaal is verteld door een hele reeks auteurs, van Euripides tot Heiner Müller. Zij is de belichaming van deze variatie. De koning neemt Medea als bruid mee naar huis. Daar wil hij met een betere partij trouwen. Haar keiharde reactie, het vermoorden van haar kinderen, vervult ons met huiver, maar tegelijkertijd kunnen we enig begrip voor haar daad opbrengen.
• Trachinische vrouwen, het toneelstuk van Sophocles een vrouw kan het niet verdragen dat haar man thuiskomt met een jonge maagd en vergiftigt hem. De jonge maagd is echter oorlogsbuit, de relatie is niet seksueel. Deze variatie kent vele subvariaties, die een terrein bestrijken van mogelijke tot onmogelijke liefdes, met motieven die variëren van weloverwogen beslissingen tot het verlangen naar losbandigheid.
• Je personage kan vreemdgaan met een ander gehuwd persoon, zodat er sprake is van dubbel overspel. Je personage kan van mening zijn dat een huwelijk zich toch niet hoeft te beperken tot slechts één man en één vrouw, of een man wordt verliefd op een prostituee (in La Dame aux Camélias, de roman van Alexandre Dumas) en drijft het huisgezin ook nog eens financieel naar de afgrond. Je held (of heldin) kan huis en haard verlaten om, bevrijd van zijn ketenen, eindelijk eens goed uit de band te springen.

Variatie 25b: vrouw bedriegt man

• Omdat die ander aantrekkelijker is, meer beantwoordt aan haar verlangens, omdat de echtgenoot niet goed voor haar is, omdat de echtgenoot te gewoontjes is. Een goed voorbeeld van dat laatste zien we in het toneelstuk Betrayal van Harold Pinter, een achterstevoren verteld verhaal over de opkomst en ondergang van een buitenechtelijke relatie.
• In een tweetal romans van Julian Barnes is er een eindeloos spanningsveld tussen een betrouwbare, verstandige intellectueel, zijn vriend, de onberekenbare, wilde en avontuurlijke losbol en een vrouw die emotioneel heen en weer wordt geslingerd tussen beide werelden en nu eens bij de een en dan weer bij de ander is. Barnes is vooral geïnspireerd door het werk van Gustave Flaubert. Zijn roman Madame Bovary is het grote voorbeeld van deze variatie.
• De roman Lady Chatterley’s Lover van D.H. Lawrence. Een dame van adel en een jachtopziener beginnen een liefdesrelatie.
• Eenzelfde soort roman: A Passage to India van E.M. Forster: een gegoede Britse vrouw valt voor een inlander.
• Nog erger wordt het als de man om wie zij haar echtgenoot heeft verlaten niets om haar geeft, zoals bij Andromaque van Racine en Andromache van Euripides een vrouw wordt stapelverliefd ophaar eigen zoon, die er helemaal geen zin in heeft.

Deze beide variaties zijn in feite nogal willekeurig; voor beide gevallen geldt dat de rollen van de mannen en de vrouwen verwisselbaar zijn. Een mannelijke Madame Bovary is niet ondenkbaar, evenmin als een vrouwelijke Jason. De betekenis van de verhalen verandert dan wel. Stel je bijvoorbeeld een Medea voor, waarbij een man, na gebleken ontrouw van de vrouw, zijn eigen kinderen over de kling jaagt. Dat zal als een buitensporig geweld incident worden gezien, waarbij er maar weinigen zullen zijn die een link leggen naar de klassieke toneelschrijfkunst.

SITUATIE 26 SEKSUELE MISDADEN

Benodigde personages of rekwisieten

• De verliefde
• De geliefde
• De daad
• Een omgeving die deze liefdesmisdaden afwijst (soms)

Toelichting

Polti noemde deze situatie crimes of love, waarbij hij ook een aantal nu geaccepteerde vormen van seksualiteit als misdadig kenmerkt. Omdat de beleving van lust op gespannen voet met de openbaarheid staat, blijven deze liefdes een belangrijk onderwerp in de vertelkunst. Polti onderscheidt acht variaties.

Analyse

Deze situatie krijgt een dramatische lading door het spanningsveld tussen lust en taboe, waarbij de ene keer het taboe als hinderlijk wordt ervaren en de andere keer de lust als verderfelijk wordt gepresenteerd.

Variatie 26a: zelfbevrediging

Polti dacht nog dat deze ‘afwijking’ niet tot literatuur kon inspireren, omdat die te solistisch was. Portnoy’s Complaint, de roman van Philip Roth, heeft dit onderwerp echter helemaal op de kaart gezet, en wel zeer welsprekend. Als dramatische situatie werkt het op zo’n manier wel, omdat de hoofdpersoon zelf een probleem heeft met zijn tomeloze onanie.

Variatie 26b; homoseksualiteit

• In de tijd van Gozzi en Polti een misdaad, tegenwoordig een geaccepteerd verschijnsel. Het is zelfs een modern literair thema geworden. Lees bijvoorbeeld het werk van Gerard Reve zoals Lieve Jongens bij wie homo-erotiek en sadisme een belangrijke rol spelen.
• Het toneelstuk The Children’s Hour van Lillian Hellman gaat over de eigenaressen van een goede kostschool. Ze hebben een relatie, een van de scholieren komt erachter en drijft de hele school naar de ondergang. Een variatie hierop is de film ‘Notes ona a Scandal’ van Richard Eyre waarin de oude lerares Barbara Covett (Judi Dench) denkt een relatie te hebben met haar nieuwe collega Sheba Hart (Cate Blanchett).
• Prachtig toneelstuk, HBO televisie serie en opera : Angels in America van Tony Kushner.

Variatie 26c: erotomanie

• Variatie nummer 3 bestaat uit prostitutie en erotomanie. Denk daarbij aan de biografie over Maigretschrijver Georges Simenon, De man die Maigret niet was waarin Simenon beweert meer dan 1000 vrouwen gehad te hebben.
• De roman Plateforme van Michel Houellebecqu uwaarbij een man zich te goed doet aan Thaise meisjes – gaat ook over een maniakale vorm van seksualiteit. Seksverslaving vormt het verhaal van alle verslavingen: je begint bij het feest van het leven en je eindigt met eenzaamheid en isolement.

Variatie 26d: verkrachting

• het oeuvre van de markies de Sade staat er vol mee: Justine en vooral De 120 dagen van Sodom
• A Clockwork Orange van Anthony Burgess en de bijbehorende verfilming van Stanley Kubrick. De ultraviolent vijftienjarige Alex deinst nergens voor terug – ook niet voor verkrachting

Variatie 26e: incest

• Oedipus maar alle klassieke stukken over Phaedrea en Hippolytus
• Moeder en stiefzoon worden geportretteerd in de roman in de roman Ma Mere van Georges Bataille
• De relatie tussen vader en (stief)dochter vind je in The Cenci van Shelly
• Broer en zus. Daarover gaat onder andere The Cement Garden van Ian McEwan. Ook het eerdergenoemde ‘Tis Pity she’s a Whore van John Ford. Het zustermotief is ook aanwezig in de film Scarface van Brian de Palma over een Cubaanse vluchteling die het in de drugsscene van Miami probeert te maken.

Deze variatie werkt vanwege de tegengestelde krachten: een van de partners wil niet (en er komt geweld aan te pas), of het maatschappelijke taboe keert zich tegen de partners.

Variatie 26f:necrofilie

• Tegenwoordig is dit meer een horrorgenre. Een mooie variatie is de film Harold and Maude van Hal Asby: oudere vrouw en jongere man hebben allebei een passie: naar begrafenissen gaan. Zo ontbloeit hun liefde.

Variatie 26g: bestialiteit

• De Disney film Beauty and the Beast is schatplichtig aan het volksverhaal over een meisje dat verliefd wordt op een beestachtig wezen. En dit gaat weer terug op de mythe over het meisje van Europa, dat verliefd wordt op een stier.

Variatie 26h:pedofilie

• Een vorm van begeerte die zowel positief als negatief kan worden afgeschilderd, maar altijd problematisch is. Het werk van Gerard Reve is doordrongen van het motief van de jonge jongen en de oude man.
• De novelle Der Tod in Venedig van Thomas Mann: een middelbare heer wordt stapelverliefd op een mooi jongetje in een matrozenpakje. De prachtige film Love and Death on Long Island varieert op dit thema.
• De beroemde roman Lolita van Vladimir Nabokov: een middelbare intellectueel begint een stormachtige relatie met een hip pubermeisje (dat ook nog eens zijn wettelijke stiefdochter is)

SITUATIE 27 ONTLUISTERING

Benodigde personages of rekwisieten

• De ontdekker
• De onschuldige
• Een misstap, in het verleden begaan

Toelichting

Zola’s vroege roman Madeleine Ferat behandelt het verschijnsel van de ‘impregnatie’. Bepaalde wetenschappers waren er in de negentiende eeuw van overtuigd dat de eerste minnaar bij een vrouw een onuitwisbaar spoor naliet. Fysiek, een merkteken op een niet te benoemen plaats, maar vooral psychisch. Op basis van dit gedachtegoed beschrijft Zola hoe Madeleine na een jarenlang gelukkig huwelijk plotseling weer geconfronteerd wordt met haar vroegere, brute minnaar. En weer raakt ze in zijn ban!

Analyse

De ontdekking op zichzelf is een nog ‘onaffe’ dramatische situatie. Als het vreselijke eenmaal ontdekt is, willen het publiek en de lezer weten op welke wijze de bedrieger gestraft wordt. Hierbij kunnen we weer te rade gaan bij andere dramatische situaties, bijvoorbeeld situatie 3, wraak, situatie 23, de noodzaak dierbaren te offeren, of de volgende situatie 28, obstakels in de liefde.

Ontluistering is een conflict tussen sympathie en moraal. Zijn vriendschap en liefde bestand tegen morele pricipes? Zo ja, wat dan; zo nee, wat anders. Degene die de misstap van haar partner accepteert besmet zichzelf ook.

Variatie 27a ontdekking van moeders schande

• In het toneelstuk Spoken van Henrik Ibsen vertelt de moeder haar zoon de oorzaak van zijn ziekte: de syfilis heeft hij niet van zijn eigen vader, wat al erg genoeg is, maar van een andere man!
• The Singing Detective van Dennis Potter: via psychoanalyse komt hoofdpersoon Philip Marlowe bij de herinnering aan zijn moeder, die het doet met een andere jongeman dan zijn vader.

Variatie 27b: ontdekking van vaders schande (voorbeeld vinden)

Variatie 27c: ontdekking van oneer van dochter (voorbeeld vinden)

Variatie 27d: andere pijnlijke ontdekkingen

• De vrouw van een man blijkt lang voor hun huwelijk verkracht. Of de vrouw blijkt een lichtekooi geweest te zijn. Blijkt nog steeds een lichtekooi te zijn. La Dame aux Camélias van Alexandre Dumas
• De koning is nep. De baas is nep. De dictator is nep. Te zien in The Great Dictator van Charles Chaplin: een eenvoudige kapper wordt aangezien voor Grote Leider).

Bij Polti spelen deze drama’s zich voornamelijk af tussen de leden van de extended family een dankbare arena vol vaders, moeders, opa’s, oma’s, broers en zussen, neven en nichten, vrienden en schoonfamilie. Maar het is ook mogelijk soortgelijke gebeurtenissen zich te laten afspelen bij dat andere gezin waar mensen grote delen van de dag intensief én fysiek én emotioneel doorbrengen: het werk. Een collega die je al jaren vertrouwde blijkt met de boekhouding te hebben geknoeid, blijkt je carriere te hebben geblokkeerd, of blijkt een spion te zijn voor een ander bedrijf.

SITUATIE 28 OBSTAKELS IN DE LIEFDE

Benodigde personages of rekwisieten

• Een geliefde
• De andere geliefde
• Het obstakel of de tegenslag (kunnen er ook meer zijn)

Analyse

Obstakels in de liefde zijn het conflict tussen verliefdheid en rede, sociale conventies en loyaliteit. Een thema dat onuitputtelijk lijkt voor alle verhalende kunst, van triviaal tot wereldliteratuur.

Variatie 28a: afkomst is het obstakel

Het romantische idee dat de liefde zich niets aantrekt van rang en stand, maar dat het de verstokte, reactionaire, materialistische ouders zijn die het geluk onmogelijk maken klinkt nog na in oude liedjes. In onze neoconservatieve tijd weet men dat alles om geld draait en lacht men deze romantiek weg als een oude mop

In dit genre zijn er nog steeds genoeg films, bijvoorbeeld Notting Hill: Julia Roberts is een beroemde filmster, Hugh Grant een arme boekverkoper. Midden jaren vijftig vergaapte men zich aan de Sissi-films van Ernst Marischka, waarin Sissi een eenvoudig meisje is en hij de prins van Oostenrijk. Ook Goethes Faust heeft dit thema (hij is een geleerde van middelbare leeftijd, zij een lief jong meisje uit het volk), net als Dickens’ Great Expectations – hij komt uit de smederij, zij woont in een villa – en Lady Chatterley’s Lover van D.H. Lawrence. In de laatste roman is zij getrouwd en een lady, hij slechts tuinman, maar de hartstocht is er niet minder om.

Afkomst. In onze multiculturele samenleving is etniciteit en ras het liefdesobstakel bij uitstek. Een voorbeeld daarvan was West Side Story, een musical van Leonard Bernstein en Jerome Robbins, die op zijn beurt weer was geïnspireerd op Shakespeares Romeo en Julia.

Variatie 28b: vijanden en hindernissen

Veel romantische komedies maken gebruik van deze variatie. Ze gaan trouwen, ze houden van elkaar, maar nog onderweg naar kerk of stadhuis gebeurt er een kleinigheid, die door een samenloop van omstandigheden uitgroeit tot iets wat rampzalig kan aflopen. Het aardigste oude voorbeeld hiervan is Un Chapeau de paille d’italie, een klucht van de Fransman Eugene Labiche. Meisje wil niet trouwen zonder haar mooie hoed; jongen die de hoed ergens heeft vergeten probeert de hoed terug te halen, maar zijn ex-geliefde heeft hem en die is tuk op wraak….) Het is een situatie waarmee je verhaal zich vief en vol komische misverstanden langs allerlei locaties beweegt en dus uitermate geschikt voor films. Veel films van Richard Curtis volgen dit schema, zoals Four Weddings and a Funeral en Love Actually. Het blijft leuk, zolang het maar fris en intelligent gedaan wordt.

Variatie 28c: bestemd voor een ander huwelijk. De Mozart-opera Il re pastore van de librettist Metastasio. Een jonge Griekse legerofficier raakt verliefd op een meisje en maakt trouwplannen, maar dan komt Alexander de Grote, die hem gigantisch bevordert, mits hij een andere vrouw trouwt… Hetzelfde motief vinden we in A Room with a View van E.M. Forster.

Variatie 28d: de beide families zijn vijanden van elkaar.

De moeder van alle liefdesdrama’s is Romeo en Julia van Shakespeare, dat op zijn beurt waarschijnlijk een hervertelling is van Masuccio Salernitano’s Mariotto e Gianozza. Het aantal liefdesdrama’s die geënt zijn op moeilijkheden vanwege strijdende families is niet te tellen.

Variatie 28e: karakterstrijd

Ja, ze zijn stapelverliefd op elkaar, maar hun principes botsen. Pride and Prejudice van Jane Austen staat model voor deze variatie: een trots meisje wil niet toegeven dat ze stapelverliefd is op een rijke macho. De romanserie rond Bridget Jones van Helen Fielding is nadrukkelijk hierop gebaseerd. De variatie geeft ruimte voor veel vrolijke, spitse en geestige dialogen over de strijd der seksen. Andere voorbeelden: The Portrait of a Lady van Henry James en The Age of Innocence van Edith Wharton: een jonge vrouw wil niet trouwen met de begeerlijke man die van haar houdt.

SITUATIE 29 VERLIEFD OP DE VIJAND

Analyse

Verliefd op de vijand komt neer op een conflict tussen liefde en (familie) eer. Het publiek kan ervan smullen hoe een prachtige liefde door smerige intriges en moorddadig optreden om zeep wordt geholpen.

Variatie 29a: de familie van de verliefde is tegen de geliefde

Afstand, standsverschil of racisme kleuren deze situatie. Gedeeltelijk komt deze variatie overeen met de vorige situatie, ‘obstakels in de liefde’: de familiewens vormt hierbij het obstakel. Maar er zijn ook andere redenen dan racisme, standsverschil en afkomst, bijvoorbeeld politieke of zakelijke redenen zoals te vinden in het toneelstuk The Broken Heart van John Ford. Hierin moet een jonge vrouw van haar broer met iemand anders trouwen dan degene van wie ze houdt. De gefnuikte minnaar neemt wraak op de broer. Een eerder stuk, The DUchess of Malfi van John Webster, verhaalt van een jonge weduwe die beneden haar stand trouwt en kinderen krijgt. Een jaloerse broer verzint akelige complotten om zijn zuster en haar minnaar klein te krijgen, wat lukt en leidt tot enorm bloedvergieten. Dit doet denken aan de verhaallijn in Scarface (Brian de Palma) waarin gangster Tony Montana het niet kan verdragen dat zijn zuster met iemand omgaat, zelfs niet met zijn beste vriend.

Variatie 29b: de geliefde heeft de familie van de verliefde iets vreselijks aangedaan

• Le Cid van Pierre Corneille. De beide vaders van een verliefd paar maken een hooglopende ruzie. De jongen moet het voor zijn eigen vader opnemen en duelleren met zijn schoonvader. Het duel wint hij de bruid verliest hij, dientengevolge.
• Romeo doodt de broer van Julia Tebaldo in het overbekende stuk van Shakespeare, wat de zaak er niet makkelijker op maakt. Zoals Tony in West Side Story. Tony doodt Bernardo, de broer van geliefde Maria, in een daad van rechtvaardige wraak.

SITUATIE 30 AMBITIE

Benodigde personages of rekwisieten

• Een ambitieus persoon
• Een begeerd object, de begeerde positie
• Een tegenstander

Toelichting

Deze held begint als gewoon mens. Maar op een dag zit het ineens mee, hij zit als enige op de warme golfstroom van de roem, omstandigheden stuwen hem tot grote hoogte. Alle veldslagen wint hij, alle conflicten weet hij lachend in zijn voordeel te beslechten. Zijn omgeving gaat hem anders zien, vereert hem, respecteert hem, vreest hem. Hoezeer de held in zijn hart ook de eenvoudige man van het begin wil zijn, op het laatst zal hij dit laatste beetje realiteitszin verliezen en gaat hij ten onder aan hoogmoed, verwaandheid en wreedheid.

Analyse

Ambitie vertelt over hoe eerzucht omslaat in hebzucht; over een karaktereigenschap die de held eerst tot voordeel strekte, maar daarna zijn ondergang wordt.

Variatie 30a: politieke ambitie

• The Tragedy of Julius Caesar van Shakespeare. Opkomst en ondergang van een dictator, verteld vanuit het perspectief van Brutus, een van zijn latere moordenaars.
• De Wallenstein-trilogie van Friedrich von Schiller. Dit zijn toneelstukken die onder meer gaan over moordcomplotten die vrienden tegen al te ambitieuze legerleider Wallenstein smeden. Oftewel: een conflict tussen eigenbelang en bewondering. Dit is te vergelijken met situatie 23, de plicht dierbaren te offeren.
• Citizen Kane van Orson Welles, over de rijke maar eenzame krantenmagnaat Charles Foster Kane, die Welles waarschijnlijk baseerde op de zonderlinge krantenmiljonair William Randolph Hearst. Hoe rijker de magnaat, hoe eenzamer.
• De gangsterachtige consul Lucius Sergius Catilina in de Romeinse tijd, die het opneemt tegen Cicero.

Variatie 30b: ambitie en hebzucht, waarna misdaad op misdaad volgt

• Vooral te vinden in Macbeth van Shakespeare. Hierin vermoordt een veldheer heimelijk de koning om zelf koning te worden. Daarna ruimt hij de getuigen uit de weg. En daarna de getuigen van de getuigen. Ten slotte houdt hij een vriend meer over en wordt hij als een gehaat man vermoord.
• Andere voorbeelden zijn te vinden in misdaadfilms als Goodfellas van Martin Scorsese gebaseerd op de roman Wiseguy van Nicholas Pilleggi. Hierin wordt een jongeman aangetrokken tot het glamourwereldje van de georganiseerde misdaad en zoekt daarin zijn weg naar de top. Te laat ziet hij de keerzijde van de roem.

SITUATIE 31 CONFLICT MET EEN GOD

Benodigde personages of rekwisieten

• Een sterfelijke
• Een onsterfelijke
• Een gelovige of meerdere gelovigen (soms)
• Een ongelovige of meerdere ongelovigen (soms)

Toelichting

In de geschiedenis van het drama is dit de situatie waar alle andere uit voortvloeien of zijn afgeleid. Conflict met een god kan de vorm aannemen van een smeekbede, het kan vol staan met raadsels, opstanden, gewaagde ondernemingen, liefde, dood, raadselachtige gebeurtenissen en wat al niet. Het kan de vorm aannemen van het stilste gebed, de grootst opgezette massascene en alles wat ertussen zit.

Ook in een ander opzicht is dit de moeder aller drama’s; de allereerste Griekse drama’s gaan over stervelingen die – vaak zonder het te weten – iets doen wat tegen de wil van de goden is en daardoor ongenadig worden gestraft.

Misschien was het voor het publiek in de Oudheid een prettig idee dat alle ellende die iemand over zich heen gestort kreeg, geen gevolg was van toeval, ongeluk, willekeur en absurditeiten maar van eigen handelen. Alleen zo kun je accepteren dat de meest voortreffelijke mensen ten onder gaan; zij hebben de kleine lettertjes van het contract des levens niet kunnen lezen en moeten bloeden. Een situatie dus die te maken heeft met de essentie van ons bestaan.

Analyse

Conflict met een god is een botsing tussen het menselijke en het goddelijke, of een botsing van aanhangers van verschillende geloven of religieuze stromingen

Variatie 31a: strijd tegen (volgelingen van) een godheid

• De Bacchanten van Euripides. Koning Pentheus wil niet geloven dat zijn moeder meedoet aan de voor mannen verboden Dionysus rite. Hij woont stiekem de rite bij en wordt daar door zijn moeder, die in extase is, gedood.
• Delen van dit verhaal klinken door in De verborgen geschiedenis van Donna Tartt, waarin studenten in de greep van een dionysisische sekte raken.
• Het werk van Elias Canetti is doortrokken van een voortdurende strijd tegen de dood
• Kapitein Ahab uit Herman Melvilles klassieke roman Moby Dick, zijn gevecht tegen het Kwaad, in de gedaante van een witte potvis die zijn been heeft afgebeten
• Frankenstein van Mary Shelley: een wetenschapper daagt God uit door zelf een mens te creëren.

Variatie 31b: meningsverschil met een godheid

• Het boek Job in het Oude Testament: God en de duivel maken een weddenschap, waardoor Job, een gelovige rijkaard, op de proef wordt gesteld. Job (hij die weent) wordt alles ontnomen, om te kijken of hij in God blijft geloven
• De meester en Margarita van Michail Boelgakov. De situatie komt vooral terug in het gedeelte over de discussie tussen Jezus en Pontius Pilatus over de waarheid
• De tv-serie Carnivale, een serie met veel mysteries, raadsels en suggesties (die nooit helemaal werden opgelost, omdat het derde seizoen van de serie werd geannuleerd)

SITUATIE 32 ONTERECHTE JALOEZIE

Benodigde personages of rekwisieten

• Een jaloers persoon
• Het object van zijn jaloezie
• De trawant (denkt hij)
• De ‘auteur’ van het misverstand (soms)

Toelichting

‘Il y a dans la jalousie plus d’amour-propre que d’amour’ zei de Franse schrijver Francois de Rouchefoucauld eens. Het aardige van deze situatie is dat er een plot in iemands hoofd ontstaat, met name die van ontrouw, terwijl wij weten dat die niet klopt. We zien het verhaal tegelijkertijd door onze eigen ogen en die van het jaloerse personage. We willen het personage toeroepen ‘Kijk nou toch uit, denk niet zo!, maar het kan niet. De acteurs luisteren niet, en de letters in een boek veranderen niet omdat een lezer het wil. We zitten erbij en kijken ernaar.

Analyse

Onterechte jaloezie is het conflict tussen trouw en vermeende ontrouw.

Variatie 32a: het misverstand ontstaat in zijn wantrouwige geest

• Love’s Sacrifice, een toneelstuk van John Ford: een enorm netwerk van jaloezie en intriges over een prachtige vrouw die zowel door de baron als door een vriend van hem wordt begeerd.
• Ziekelijke jaloezie, vaak veroorzaakt door een psychische stoornis, kan ook aanleiding zijn voor vele familiedrama’s: vaders die vrouwen en kinderen om zeep helpen.

Variatie 32b: het misverstand is opzettelijk gecreëerd door een ander

• Shakespeares toneelstuk Othello, waarvan de volledige titel luidt: The Tragedy of Othello, The Moor of Venice. Hierin neemt een boze generaal wraak op zijn vijand door hem te laten denken dat zijn vrouw het met een ander houdt. Een zakdoekje is genoeg om een trotse man ziekelijk jaloers te maken en ook genoeg om alle schrijvers na Shakespeare jaloers te maken die dit niet meer als eerste konden bedenken.
• Kabale und Liebe van Schiller Geliefde wordt gedwongen een brief te schrijven aan haar minnaar, waarin ze het uitmaakt. En ook Luisa Miller, een opera van Verdi die hierop is gebaseerd.

SITUATIE 33 ONRECHT

Benodigde personages of rekwisieten

• De ten onrechte beschuldigde
• Het slachtoffer van de misdaad
• De oorzaak of aanstichter van het misverstand
• De ware schuldige

Toelichting

Hoe werkt onrecht nu precies? Wat doet je af en toe verontwaardigd opspringen bij het lezen van een krantenbericht, waarin een volgens jou ten onrechte beschuldigde vermorzeld wordt door het rechtssysteem? Misschien dat schuld en onschuld vaak zo verraderlijk op elkaar lijken? Een schuldig iemand kan succesvol een onschuldig masker opzetten, en een onschuldig persoon kan er vaak schuldig uitzien. Misdadigers kunnen rechters omkopen en invloedrijke vrienden hebben, onschuldigen kunnen de bewijzen van hun onschuld niet voorhanden hebben. Dit soort zaken confronteert je met je eigen kwetsbaarheid; hoe makkelijk kun je niet, als deugdzaam mens en gerespecteerd lid van de samenleving, op een dag voor de grootste misdadiger worden gehouden?

Bij deze situatie geldt dat alles relatief is. Degene die we als ware schuldige zien zou dat heel goed kunnen zijn omdat we dat vanuit het perspectief van de verteller zo hebben leren zien. Vervolgens kan blijken dat het allemaal nog weer anders zit, zoals dat gebeurt in de film The Usual Suspects. De vraag is natuurlijk wel hoe lang je kunt doorgaan met verhalen over schuld en onschuld, voordat het verzandt in een intellectueel spelletje.

Analyze

Onrecht is het conflict tussen waarheid en leugen, waarbij de leugen sterker is of op zijn minst even sterk als de waarheid. Het feit dat we ons met fictie bezighouden maakt dit conflict dubbelzinnig: de waarheid is immers ook maar een verhaaltje

Variatie 33a: valse verdachtmaking

• De film The Fugitive
• De tv-serie 24, die zich afspeelt in vierentwintig uur, is ook voor een gedeelte op dit schema gebaseerd. Agent Jack Bauer probeert terroristische aanslagen te voorkomen, maar wordt voortdurend tegengewerkt – onder andere door valse beschuldigingen
• De getergde oorlogsveteraan John Rambo uit de populaire First Blood bevond zich ook in deze situatie. Hij wordt zonder reden door de sheriff van het stadje, waar hij op dat moment op bezoek is, gearresteerd. Tijdens de verhoren spelen nare oorlogstrauma’s op en daarna verandert Rambo in een moordmachine. Groot, persoonlijk onrecht wordt terugbetaald met veel geweld.
• De roman Vernon God Little van D.B.C. Pierre waarin een vriend van hoofdpersoon Vernon verdacht wordt van een bloedbad op een middelbare school in Texas. De vriend pleegt zelfmoord, maar Vernon blijft verdacht, ondanks zijn waterdichte alibi.

Variatie 33b: de schuld op je nemen ten gunste van een vriend of verwante

Deze nobele daad kom je vrij zelden tegen in de literatuur. Wel bestaat er de opvatting dat Jezus de schuld van alle mensen op zich heeft genomen, maar er zijn eenvoudigweg te veel rechtbanken om dat niet met een korreltje zout te nemen. In seizoen 4 van de televisieserie One Tree Hill rond een basketbalteam in een Amerikaans provinciestadje wil sterspeler Nathan Scott de schuld op zich nemen van de heethoofdige Daunte Jones, die in een vlaag van woede de zwangere Haley heeft doodgereden.

Variatie 33c: de ware schuldige weet de schuld op een ander af te wentelen.

Een thriller als Day of Confession van Allan Folsom. In Joseph Conrads romans (vooral Lord Jim) is het zondebokmotief van groot belang. Overigens wordt dit motief veel gebruikt in avonturenthrillers, dikwijls gecombineerd met situatie 5, vervolging. Het is heel bevredigend voor lezer en publiek dat de identiteit van de ware aanstichter van alle kwaad, de man die datgene op zijn geweten heeft waarvan de held wordt beschuldigd, op het einde van het boek toch wordt onthuld. Situatie 11 doet zich dan voor: dit biedt de lezer voldoende mysterie om de bladzijden te blijven omslaan.

SITUATIE 34 WROEGING

Benodigde personages of rekwisieten

• Een schuldige
• Een slachtoffer of een zonde
• Een ondervrager of een gebeurtenis die de schuldige met zijn zonde confronteert

Toelichting

Het destructieve gevoel van wroeging is de kern van de succesroman The Kite Runner van Khaled Hosseini. Als de hoofdpersoon Amir na een vliegerwedstrijd ziet hoe zijn vriendje Hassan wordt verkracht durft hij niet in te grijpen. Het schuldgevoel dat hierna bij hem ontstaat, zet het hele verhaal in werking: de onmin en latere verwijdering van de beide vrienden, maar later ook de wens om Hassans zoon uit de handen van de taliban te redden.

Analyse

Wroeging is het conflict tussen menselijke tekortkomingen en het geweten. Het is een ‘lijk in de kast’ situatie. Jarenlang kan de fout of de misdaad onopgemerkt blijven, maar dit is het moment dat de akelige waarheid op een vreselijke manier aan het licht komt.

Variatie 34a: wroeging om een onbekende misdaad

• Manfred, het dramatische gedicht van Lord Byron waarin een edelman worstelt met een geheimzinnige misdaad, vermoedelijk incest, in het verleden begaan.
• Der Prozess pas in 1925 na Kafka’s dood uitgegeven. Een man Joseph K wordt opgepakt wegens een hem onbekende misdaad. In de loop van de tijd dringt het proces in zijn hele vroegere leven als bankemployé door, maar Joseph komt er niet achter waar hij precies van beschuldigd wordt. Uiteindelijk geeft hij maar toe en wordt ter dood veroordeeld.

Variatie 34b: wroeging om een misdaad

• Misdaad en straf, de beroemde roman van Dostojevski. De titel zegt het al: de straf, een leven vol wroeging beslaat het overgrote deel van het boek. Een arme jongeman vermoordt een hekserige hospita in de hoop verlost te zijn van het kwaad. Wat begint als een gedachte-experiment ontaardt in een kwelling.
• Rosmersholm van Ibsen, de nieuwe vrouw van de dominee met wie hij al jarenlang gelukkig samenleeft, blijkt dominees vorige vrouw te hebben vermoord.
• The Tell Tale Heart van Edgar Allan Poe. Over een moordenaar die tijdens het politieverhaal het hart van de door hem vermoorde oude man hoort bonken. Hij raakt daarvan zo van streek dat hij ten slotte bekent.

Variatie 34c: wroeging om overspel

Deze situatie hangt samen met situaties 25, 26 en 27 (overspel, sekstaboes en geliefd persoon die van een voetstuk valt) nu geconcentreerd op de verwarde, hallucinerende gevoelens van de dader. De film Fatal Attraction draait enigszins om dit thema: advocaat Gallagher (Michael Douglas) is succesvol en heeft een fijn gezin, maar laat zich gaan tijdens een woest weekendje met Alex Forrest (Glenn Close). Hij wil er daarna een streep onder zetten, maar zij niet. Hij krijgt spijt van zijn daad, maar het is te laat. Alex achtervolgt hem en zijn gezin en alleen door bruut geweld kan Gallagher een einde maken aan een benarde situatie. Wroeging wordt hierbij gepersonifieerd door de uitzinnige Glenn Close.

Variatie 34d: wroeging om een fout

• Volgens een groot aantal gelovigen gaan we allemaal gebukt onder de fout die in het begin van de mensheid is gemaakt: Eva en Adam hebben namelijk gegeten van een vrucht van de boom der kennis van goed en kwaad. Met schuld beladen komen wij ter wereld en we komen er nooit meer van af
• Deel II van Goethes Faust: de wroeging van een wetenschapper die zijn geliefde uit onachtzaamheid de dood in heeft gejaagd.
• Een groot deel van de naoorlogse Duitse literatuur is doordrenkt van wroeging over de misdaden die in de oorlog zijn begaan. (Mensen die betrekkelijk onschuldig zijn, voelen zich over het algemeen het meest schuldig en andersom, de ware schuldigen wijzen graag anderen aan of verlaten zich op omstandigheden die buiten hen liggen). Voorbeelden zijn de roman Gruppenbild mit Dame van Heinrich Böll en het grootste deel van het oeuvre van Gunther Grass.
• De roman De aanslag van Harry Mulisch. Een jongeman manipuleert de bewijzen voor de moord op een NSB-er en komt zijn leven lang niet los van zijn schuldgevoel daarover.

SITUATIE 35 HERENIGING MET EEN VERLORENE

Benodigde personages of rekwisieten

• De zoeker
• De gevondene

Toelichting

Een terugkomst aan het eind van een verhaal is vaak het sluitstuk, de dénouement (ontknoping) van grote, avontuurlijke verhalen. Maar als de terugkomst het begin van het verhaal is, beginnen de problemen pas. Het toneelstuk Draussen vor der Tür van Wolfgang Borchert is daar een voorbeeld van. Een man, Beckmann, komt terug uit de oorlog. Zijn vrouw, die hem dood waande, heeft een nieuw leven opgebouwd met iemand anders. Hij, doodmoe, blijft buiten voor de deur staan, en zal voor de rest van zijn korte leven geen kamer meer vanbinnen zien.

Analyse

Hereniging met een verlorene is het conflict tussen de wereld van de reiziger en die van de thuisblijver. Ooit kwamen ze uit dezelfde wereld, nu zijn ze bijna vreemden voor elkaar: er moet daarom een nieuw status-quo gevonden worden. Dit is een situatie van verandering; hier staat de verandering van levenshouding, van inzicht, van groei immers scherp tegenover alles wat thuis stil is blijven staan.

Variatie 35a: hervinden van een vriend of geliefde

• Peer Gynt – toneelstuk van Henrik Ibsen – komt na vele omzwervingen en verkeerde keuzes bij zijn Solveig terug
• Faust, in Faust deel II, van Goethe stijgt ten hemel naar zijn Gretchen
• Dante vindt zijn Beatrice in La Divina Commedia
• Odysseus vindt Penelope na zijn omzwervingen terug, door Homerus beschreven in de Odyssee

Variatie 35b: kind komt terug bij ouders

• De parabel van de verloren zoon in het Nieuwe Testament
• De serie Heimat van Edgar Reitz, waarin de held Anton na vele omzwervingen terugkeert naar zijn geboortedorp
• Remi in Alleen op de wereld van Hector Malot vindt uiteindelijk zijn echte moeder terug

SITUATIE 36 VERLIES VAN EEN GELIEFDE

Benodigde personages of rekwisieten

• Degene die sterft
• De vriend, vriendin of familielid die daar getuige van is
• De dood of degene die doodt

Toelichting

In de monumentale historische roman Mémoires d’Hadrien van Marguerite Yourcenar ziet de oude Romeinse keizer Hadrianus dat alles verloren is na de dood van zijn geliefde Antinoös, en neemt hij afscheid van het leven. Nog een keer zwerft hij in gedachten door zijn rijk, maar nu met de ogen van Antinoös. Polti schrijft: ‘Hier is alles in rouw. In lange begrafenisstoeten zien we ze voorbijgaan, de helden van deze situatie; ze bewegen van hun donkere huizen naar hun donkere kerken en vandaar naar de begraafplaats enkel terugkerend om bij de grafsteen te huilen.

Analyse

Verlies van een geliefde is het conflict tussen liefde en dood. De liefde die gericht is op het voortbestaan, en de dood, die de vergetelheid is toegedaan en waarvan wij niet weten.

Variatie 36a: getuige zijn van de dood van een geliefde, zonder in staat te zijn die te voorkomen

• Het thema van Orpheus en Eurydice alleen al door naar haar te kijken verliest de held zijn geliefde
• Der Erlkönig het gedicht van Goethe en het lied van Schubert. Een vader probeert zijn zieke zoon in razende vaart naar de dokter te brengen. Het kind krijgt hallucinaties en sterft onderweg.
• The Sportswriter van Richard Ford: een pijnlijk humoristische roman over een echtpaar dat probeert het leven weer op te pakken na de dood van een kind.
• The English Patient van Michael Ondaatje: een wetenschapper moet een gewonde vriendin achterlaten in de woestijn. Door de oorlogsomstandigheden komt hij niet meer op tijd om haar te helpen.

Variatie 36b: de dood van een geliefde geheim houden

• In de roman The Cement Garden van Ian McEwan verbergen kinderen het lijk van hun geliefde moeder onder een berg cement

Variatie 36c: het verafgoden van een dode geliefde of vriend

• Gilgamesj, een Babylonisch epos, teruggevonden op spijkerschrifttabletten van vóór 2000 voor Christus. Een argeloze koning wordt in het verhaal meegenomen op avontuur door een vriend, de wilde Enkidu. Deze sterft, waarna de koning leert goed te zijn.