“De waarheid is de dochter van de tijd” – Francis Bacon

De Wijze zoekt naar de waarheid, probeert oplossingen te vinden voor raadsels en speurt naar de waarheid over zichzelf, de wereld en het universum. Zij rust niet voordat hij de puzzel heeft opgelost.

Doel: De waarheid vinden en inzicht verwerven

Grootste angst: Alles is een illusie, ‘ik weet het niet’

Reactie op problemen: Onderzoek en studie

Opgave: Intuïtie en wijsheid, onthechting

De Wijze wil de werkelijkheid zo graag begrijpen en doorgronden, maar moet leren inzien dat die werkelijkheid subjectief is en dus sterk afhankelijk van de eigen waarneming en beleving.

We denken dat we, om wijs te worden, kennis moeten verzamelen. De paradox is dat echte wijsheid niets met kennis of geleerdheid te maken heeft. Zoeken naar de waarheid, oplossingen vinden voor raadsels, de waarheid vinden voor zichzelf, de wereld en het universum, dat is de zoektocht van de Wijze.

Terwijl de Leider de werkelijkheid wil controleren en beheersen en de Ontwerper een nieuwe werkelijkheid wil creëren, wil de Wijze de werkelijkheid slechts doorgronden en begrijpen.

Het karakter van de Wijze

De Wijze kan een dokter, psycholoog, detective, wetenschapper, geleerde, rechter, een leraar of onderzoeksjournalist zijn, die op zoek is naar oorzaken en verbanden, of die anderen helpt de waarheid te ontdekken.

Hij is actief in iemand die vaak wat ouder is en inzichten ontleent aan de nodige levenservaring. De Wijze zoekt de waarheid achter de illusie of wil oplossingen vinden voor iets wat hem nieuwsgierig heeft gemaakt. Hij voelt zich gelukkig als hij een sluitende verklaring heeft gevonden. Op zijn best is de Wijze iemand die liefde, inzicht en levensvreugde in zich verenigt.

Maar er is ook een negatieve Wijze. Dat is iemand die het altijd beter weet, geen interesse heeft in de gewone, simpele zaken van het leven en zich rigide, koud of oordelend opstelt.

Het wilsverlangen van de Wijze

De Wijze wil de puzzel oplossen, de waarheid vinden of anderen helpen deze te vinden. De waarheid over zichzelf, een ander, menselijke gedrag, de wereld, het universum, dood of leven.

De Wijze stopt niet voor hij de nodige inzichten gevonden heeft, en als hij ‘het’ (de waarheid) gevonden heeft, kan dat een enorme opluchting en bevrijding betekenen. De Wijze wil begrijpen en doorgronden en die inzichten delen. Hij wil erachter komen, het raadsel oplossen. De Wijze gebruikt zijn hersens, maar als het goed is ook zijn intuïtie.

Eureka

Het bevrijdende moment van inzicht, de aha-erlebnis, het moment dat de puzel is opgelost, is de grote drijfveer van de Wijze. Dat laat de beroemde anekdote over Archimedes mooi zien. De naar hem genoemde wet stelde hem in staat te bewijzen dat een gouden kroon door de edelsmid was vervalst door toevoeging van zilver. Het verhaal gaat dat hij, toen hij het theoretische bewijs vond, in bad zat, er enthousiast uitsprong, naakt de straat op liep en schreeuwde: ‘Eureka, eureka!’ (Grieks voor ‘Ik heb (het) gevonden!’).

De waarheid in jezelf

De Wijze als archetype komt terug in tal van sprookjes, mythen en legenden, vaak in de gedaante van een wijze oude man of vrouw die de jonge held de weg wijst, een kaart geeft of een wijze les leert. Soms is dat een mentor, een leraar, soms een orakel dat in raadselen spreekt of cryptische voorspellingen doet. De waarheid moet soms verpakt worden, omdat niet alle mensen de waarheid aan kunnen.

In de Griekse mythologie spreekt het Orakel van Delphi een belangrijke rol. Het bevond zich in het centrum van Delphi, was gewijd aan de god Apollo en werd door velen geraadpleegd bij het nemen van belangrijke en moeilijke beslissingen. Het orakel voorspelde onder andere dat koning Laos zou worden vermoord door zijn eigen zoon.

Om het lot een stap voor te zijn ontdeed Laos zich van zijn pasgeboren zoon, maar het orakel kreeg toch gelijk en Oedipus (de naam die de zoon kreeg omdat de pezen van zijn voeten waren doorgesneden) sloeg Laos tijdens een gevecht dood, niet wetend dat het zijn vader was. Later trouwde hij met zijn moeder Iokaste, met wie hij ook kinderen kreeg. Daarop brak de pest uit in Thebe. Toen Oedipus, inmiddels koning van Thebe, het orakel raadpleegde om achter de oorzaak te komen van de zich snel uitbreidende plaag, meldde het orakel dat dit kwam doordat de moordenaar van Laos nog vrij rondliep. Oedipus kwam erachter welk tragisch lot hem achtervolgde en stak zijn ogen uit. Zijn blik keerde naar binnen. Boven het Orakel van Delphi staat geschreven: Ken Uzelve, wat betekent dat de waarheid in jezelf te vinden is.

Detective

Een eenvoudig maar kenmerkend genre waarin naar de waarheid wordt gezocht is de detective. De meest simpele verhaallijn is die waarin een moord moet worden opgelost. 

Een voorbeeld daarvan is de Amerikaanse detectiveserie Columbo. In elke aflevering wordt een moord gepleegd, en de morsige en schijnbaar verstrooide detective Columbo van het Los Angeles Police Department probeert deze vervolgens op te lossen door de puzzelstukjes op de goede manier met elkaar te verbinden.

Er volgt altijd een kat-en-muisspel tussen Columbo en de vermeende dader, maar als Columbo op een bepaald moment de puzzel compleet heeft, roept hij de moordenaar bij zich. De moordenaar staat dan inmiddels zo onder druk dat hij fouten gaat maken en zich er zelf inluist. Columbo’s schijnbare verstrooidheid werkt daarbij natuurlijk in zijn eigen voordeel.

Een andere beroemde detective was Sherlock Holmes, de creatie van Sir Arthur Conan Doyle, van meer dan een eeuw geleden. Holmes is de meest verfilmde fictiefiguur, bekend om zijn intelligentie en zijn vermogen uit minutieuze aanwijzingen de waarheid te destilleren.

In de tv-serie Sherlock (2014) zet Benedict Cumberbatch een eigentijdse Sherlock neer. Hij herkent een softwareontwikkelaar aan zijn stropdas en een piloot aan zijn duim. Zijn motivatie is behoorlijk aards: om verveling tegen te gaan lost hij misdaden op.

De laatste jaren zie je vaker detectives, CIA agenten en politierechercheurs met een psychische afwijking. Zo heeft Carrie Mathison, CIA agent in Homeland (2011) regelmatig inzinkingen en slikt zenuwpillen. In de Zweeds-Deense serie The Bridge (2013) kampt Saga Noren met een lichte vorm van autisme. Hiermee wordt wellicht de gekte die in het hoofd kan ontstaan bij te veel speuren en nadenken gethematiseerd.

Geniale gekte

De film A Beautiful Mind (2001) van Ron Howard vertelt het waargebeurde verhaal van John Nash: een schizofrene maar geniale wiskundige die door een wending in zijn leven de weg kwijtraakt maar er op eigen krachten weer uit komt en op latere leeftijd de Nobelprijs ontvangt.

John Nash, gespeeld door Russell Crowe, is net na de oorlog student op Princeton. Iedereen weet dat John een beetje gek is, maar men laat hem met rust. John maakt moeilijk contact en loopt de hele tijd algoritmes te berekenen op de beslagen ramen van de universiteit.

In tegenstelling tot zijn vrienden vindt hij een relatie aanknopen met een vrouw veel te omslachtig, want ‘uiteindelijk gaat het toch om het uitwisselen van lichaamsvocht’. Op een dag bedenkt hij in de bar een revolutionaire theorie die alle bestaande natuurkundige theorieën op hun kop zet.

Vanaf dat moment gaat het John voor de wind. Hij wint aan respect en krijgt ook nog een relatie met iemand die hém wel begrijpt. Er komen nieuwe vrienden in zijn leven en op een goed moment wordt John gevraagd om codes te breken voor defensie. Wanneer deze opdracht uit de hand loopt, raakt John het spoor bijster. Hij wordt opgenomen en gediagnosticeerd als ‘schizofreen’. John leert omgaan met zijn schizofrenie; hij leert onderscheiden welke gedachten hij kan vertrouwen en welke niet.

Het genie Einstein

Wijsheid, grote kennis en genialiteit liggen in elkaars verlengde. Over de genialiteit van Einstein wordt veel gespeculeerd. Na zijn dood in 1955 is er onderzoek op zijn brein verricht. Men constateerde dat Einstein’s hersenen veel meer ‘gliacellen’ bevatten dan gemiddeld. Deze cellen zijn verantwoordelijk voor de synthese van informatie binnen het brein. Ook ontbrak in zijn hersenen een bepaalde rimpel (de groeve van Sylvius), waardoor de communicatie tussen cellen veel sneller verliep.

Advies

In verhalen en in het echte leven, wanneer zich moeilijkheden of crises voordoen, zijn mensen op zoek naar wijze raad of advies: wat moet ik nu doen? Wat staat mij te wachten? Hoe loopt dit af?

In die fasen wordt de Wijze geraadpleegd. De Wijze kan spiegelen, orakelen en vragen stellen, de persoon helpen de antwoorden in zichzelf te vinden.

Dat zien we ook terug in een scene uit de film The Matrix (1999) waarin hoofdpersoon Neo ‘The Oracle’ bezoekt. Neo had zich daar van alles voorgesteld, maar belandde tot zijn verbazing bij een vrouw in de keuken die koekjes bakte en hem wees op een spreuk boven de deur: Ken Uzelve.

De waarheid onthullen

De onheilsprofetes Cassandra is in de Griekse oudheid een Trojaanse prinses. Cassandra is zo beeldschoon dat de god Apollo met haar naar bed wil. Cassandra stemt in op één voorwaarde: in ruil daarvoor wil ze voortaan een profetische gave.

Apollo schenkt haar deze gave, maar vervolgens weigert Cassandra haar belofte na te komen. Apollo is woedend en wil haar straffen. Maar de verleende gave kan niet ongedaan gemaakt worden. Dan voegt Apollo er de beperking aan toe dat niemand haar zal geloven wanneer ze een voorspelling doet.

Cassandra voorspelt een paar keer de ondergang van Troje, maar wordt door niemand geloofd. Ze waarschuwt tevergeefs voor het binnenhalen van het paard van Troje.

Als Troje wordt veroverd, wordt Cassandra door Agamemnon als oorlogsbuit meegevoerd naar huis. Cassandra waarschuwt hem voor zijn naderende dood, maar niemand gelooft haar. En inderdaad: Agamemnon wordt in bad door zijn vrouw Klytaemnestra met een bijl vermoord. Vlak daarna wacht Cassandra eenzelfde lot.

De wijze oude vrouw

Crone is een Engelse term voor een terugkerend vrouwelijk archetype in sprookjes en oude volksverhalen: de kwaadaardige, oude heks met toverkracht.

Maar Crone kan ook verwijzen naar de wijze oude vrouw. Croning betreft een rite de passage waarin vrouwen ingewijd worden in het domein van wijsheid, vrijheid en persoonlijke kracht. Soms symboliseert ze de Grote Moeder, of de Donkere Moeder, die alles uiteindelijk weer opslokt.

In het Grieks is Sophia de naam voor de vrouwelijke versie van God. Sophia betekent ‘wijsheid’. Sophia representeert de oude wijze vrouw die je in een personage kunt activeren. Die wijze vrouw kan wakker worden nadat je personage door een moeilijke periode in haar leven is gegaan.

Een ander vrouwelijk archetype dat wijsheid representeert is Hercate, de wijze oude vrouw en de godin van de intuïtie. Zij wordt vaak afgebeeld op een kruising, een driesprong, waarmee wordt gesymboliseerd dat ze in het verleden, het heden en de toekomst kan kijken. Soms heeft Hecate drie hoofden, drie paar armen en drie toortsen en hanteert ze een touw, een sleutel en een mes. Door de toortsen kan ze schouwen in het duister. De sleutel ontsluit de geheimen en mysteriën, de kennis over leven en dood. Het touw staat symbool voor de navelstreng van de wedergeboorte, en het mes stelt haar in staat illusies door te prikken en waandenkbeelden weg te snijden.

Hecate staat Demeter bij in het verhaal over Demeter en Persephone. Wanneer Persephone door de god van de onderwereld is gekidnapt en Demeter de aarde over zwerft op zoek naar haar verloren kind, geeft ze Demeter raad. ‘Ga op zoek naar de waarheid’ zegt ze. In sommige versies van de mythe wordt Persephone als ze terugkeert uit de onderwereld begeleid door twee Hecates, een vóor haar en een achter haar.

Hecate is daarmee het archetype van de vroedvrouw, de wijze vrouw die aanwezig is bij processen waarin iets tot stand moet komen of geboren moet worden – de barensweeën. Ze is actief in therapeuten, uitgevers, coaches, docenten en regisseurs.

Basisplot van de Wijze

De plot van de Wijze begint vaak met een mysterie: er is iets wat moet worden opgelost of ingevuld. Er is bijvoorbeeld een moord gepleegd, er heeft zich een probleem voorgedaan, er zijn oude documenten gevonden of een levensloop moet worden gereconstrueerd.

Mogelijkheden met dit verhaal

Een veelgebruikte dramatische situatie bij dit archetype is de Wijze die een puzzel oplost. De wetenschapper, onderzoeker, psycholoog, dokter, journalist, coach of docent gaat op zoek naar de puzzelstukjes om de waarheid te ontdekken.

Een andere mogelijkheid is de situatie waarin een leraar of mentor invloed op anderen (vaak jonge mensen) uitoefent met alle gevolgen van dien. De leerling is er bijvoorbeeld nog niet klaar voor, de leraar oefent macht uit of de leerling komt tot inzicht waardoor de bestaande situatie moet worden verlaten et cetera.

Een derde plotlijn is die waarin gidsen of orakels door de held op zijn queeste worden geraadpleegd. De Wijze krijgt dan gestalte in een orakel of boek, of in de gedaante van een persoon die de held helpt de waarheid in zichzelf te vinden.

Wat zegt de Wijze?

‘Ik ben een waarheidsvinder, ik ben nieuwsgierig en zoek naar antwoorden op wezenlijke vragen. Ik denk graag diep na en geloof dat je op verschillende manieren naar hetzelfde kunt kijken. Ik streef altijd naar objectiviteit. Anderen raadplegen mij en vragen mijn advies. Ik zoek de waarheid achter de illusie.”

Kwaliteiten van de Wijze: Scherpzinnigheid, kennis, ironie

Valkuilen van de Wijze: Betweterigheid, rationaliteit, gewichtigdoenerij, oordelen hebben

Waar de Wijze niet tegen kan: Domheid, leegheid, luiheid, oppervlakkigheid

Ontwikkelingspotentieel van de Wijze: Wijsheid en intuïtie inzetten en gevoel leren vertrouwen

Reactie op problemen: Onderzoeken, studeren, zich verdiepen

Karakters die de Wijze omringen

Niet-weters zoals leerlingen en gezinsleden, maar ook collega’s en medeonderzoekers

Voorbeelden van personages volgens het archetype van de Wijze: Sherlock Holmes, Einstein, John Nash in A Beautiful Mind, Gandalff uit The Lord of the Rings, professor Perkamentus (Dumbledore) uit de Harry Potter reeks

Vragen en opdrachten

• Wie in jouw verhaal zoekt de waarheid?
• Welke illusie moet jij als Wijze in je verhaal doorprikken?
• Wat zijn de valkuilen van de Wijze?
• Kent de held zichzelf goed genoeg? Of moet een mentor jou ‘spiegelen’?
• Wie in jouw verhaal representeert de Wijze?
• Welk tweede archetype beïnvloedt het gedrag van de Wijze in je verhaal?