De Strijder 

“A hero is someone who understands the responsibility that comes with his freedom” – Bob Dylan

Het archetype de Strijder ziet het als zijn belangrijkste opgave obstakels te overwinnen en draken te verslaan. Pas als zij – net als Wonderwoman – heel veel ‘werken’ heeft verricht, als zij de nodige draken heeft verslagen komt zij dichter bij de verlichte vorm van Strijder zijn.

Doel: Winnen, succes, resultaat boeken

Grootste angst: Zwakte en machteloosheid

Reactie op problemen: Strijd en competitie

Opgave: Zich belangeloos inzetten voor een hoger doel

Om het archetype de Strijder te introduceren vertel ik eerst iets over een van de beroemdste strijders uit de mythologie: Heracles. Oppergod Zeus heeft bij een sterfelijke vrouw een zoon verwekt en wil deze graag het eeuwige leven schenken. Maar Hera, de jaloerse echtgenote van Zeus en een machtige godin, is woedend dat haar man haar weer ontrouw is geweest en wil voorkomen dat deze zoon (die dus niet van haar is) onsterfelijk wordt.

De list die Zeus gebruikt om Heracles het eeuwige leven te geven, is dat hij de baby aan Hera geeft om te voeden. Hera’s moederinstinct zorgt ervoor dat ze de baby aanlegt, maar zodra ze begrijpt dat het Heracles is, slaat ze de zuigende mond van de baby van haar tepel. De melk is echter al toegeschoten en de gemorste melk vormt de Melkweg. Maar dan is het al te laat.

Het drama is dat Hera, terwijl ze het voortdurend op zijn leven heeft voorzien en hem eigenlijk dood wil hebben, Heracles door deze eerste druppel moedermelk aan zich verbonden heeft. Heracles draagt niet voor niets de naam van Hera. Toch blijft Heracles een vijandige relatie met haar houden.

Hera stuurt twee wurgslangen naar de wieg waarin Heracles ligt maar baby Heracles knijpt de slangen moeiteloos de keel dicht.

Heracles groeit op, trouwt en krijgt drie zoons. Hera is evenwel nog niet klaar met hem en ze treft hem met waanzin, die hem ertoe aanzet zijn kinderen te vermoorden. Om zichzelf te redden van de wraakgodinnen moet hij in dienst treden van koning Eurystheus van Mycene en alle taken verrichten die hij opgedragen krijgt.

Heracles krijgt tien onmenselijk zware werken te verrichten. Omdat hij bij een van die werken (het doden van de Hydra) hulp krijgt en voor een ander werk (het schoonmaken van de stal van Augias) betaald wordt, moet hij nog twee extra werken verrichten.

Deze twaalf werken worden de dodekathlos genoemd. Zo moet Heracles de Leeuw van Nemea doden, de veelkoppige slang de Hydra verslaan, een hinde vangen die gewijd is aan de godin Artemis, een zwijn vangen, de stal van Augias schoonmaken, de Stymphalische vogels verjagen, de stier van Kreta vangen, mensenetende paarden temmen, de kostbare gordel van de Amazone Hippolyte bemachtigen, een kudde met runderen ophalen en de gouden appelen van de Hesperiden roven.

Heracles’ laatste werkje is het ontvoeren van de driekoppige hellehond Cerberus uit de onderwereld. Heracles gaat naar de ingang van de onderwereld. Van Hades mag hij afdalen en Cerberus meenemen als hij geen gebruikmaakt van wapens. Ook mag hij Cerberus niet doden (de ijzersterke handen van Heracles zijn in staat het monster te wurgen). Grommend erkent de hond zijn meerdere in Heracles en volgt hem naar koning Eurystheus. Op de terugweg bevrijdt Heracles ook nog de held Theseus uit de onderwereld.

Obstakels overwinnen

Heracles is een strijder, een held en een halfgod, en hij belichaamt kracht en persoonlijke macht.  Heracles laat in zijn leven en in zijn werken zien dat de mens het duister kan overwinnen, dat moed en volharding kunnen leiden tot onsterfelijkheid: de ultieme beloning.

Ook door zijn werken symboliseert deze held en strijder de verbinding tussen hemel en aarde: het mens-zijn. Hij heeft macht over duistere energie en laat op symbolische wijze zien wat ons als mens te doen staat: sterk zijn, energie onder controle krijgen, je ontwikkelen. Wanneer je als mens je taken met succes weet te volbrengen, wacht je als beloning een goddelijke staat.

Her karakter van de Strijder

De Strijder roept heldhaftige taferelen op – een held die het avontuur aangaat, draken moet overwinnen om de beloning in de wacht te slepen -, maar in feite gaat het om menselijke vermogen om voor jezelf op te komen, grenzen te stellen en te gaan staan voor je zaak. De Strijder haalt het beste uit zichzelf toont zichzelf aan de wereld en is moedig en integer. Hij stimuleert het stellen van heldere doelen en het vechten voor idealen, principes en waarden.

De Strijder houdt van competitie, zoals een sportheld. Hij helpt bij het verwerven van een plek in de wereld, de maatschappij, het gezin en op school. Hij bijt van zich af als hij gepest wordt, komt voor zwakkeren op als het goed is en is niet bang aangelegd.

Het wilsverlangen van de Strijder

De Strijder wil winnen, de wereld veiligstellen, zwakkeren beschermen. Hij wil zijn kracht aan de wereld tonen en zijn angsten overwinnen.

De heldenmythe

Bij de Strijder denken we al snel aan een held. De heldenmythe zoals Joseph Campbell die in zijn beroemde werk De held met de duizend gezichten uiteen heeft gezet, gaat over hoe de mens het kwaad (negativiteit, angsten) kan overwinnen door moed te tonen, hoe hij kan opstaan tegen onderdrukking en daarmee niet alleen zichzelf kan redden maar vooral ook diegenen die zwakker zijn dan hijzelf.

De heldenmythe benadrukt dat er onrechtvaardigheid en oneerlijkheid en kwade krachten bestaan, maar dat we met de juiste moed en vaardigheden deze zaken meester kunnen worden.

Natuurlijk denken we dan ook snel aan James Bond, een personage dat ooit werd gecreëerd door Ian Fleming, vooral bekend van de reeks van vierentwintig bioscoopfilms die begon met Dr. No uit 1962 maar ook als held in strips, tv-series en videogames. Het Bond personage is door diverse acteurs vertolkt. Belangrijke elementen van de Bond mythe zijn auto’s, wapens, gadgets, vrouwen en de strijd tegen een kwade organisatie. UIteindelijk loopt het altijd goed af en slaagt James Bond erin het kwaad te ontmantelen.

We kennen al die grote bekende sterke helden en overwinnaars als Napoleon, Alexander de Grote, Heracles en James Bond maar al te goed. Maar soms staan er ook jongere helden op tegen iets groots zoals David tegen Goliath of Harry Potter tegen Voldemort.

De Strijder wordt meestal geassocieerd met mannelijkheid en testosteron, maar er zijn ook tal van vrouwelijke strijders in de geschiedenis en de verhalen, van Jeanne d’Arc tot Birgitte Nyborg, de doortastende Deense premier uit de tv-serie Borgen (2010). fs

Strijd tegen onrechtvaardigheid

Wanneer we opstaan tegen autoriteiten, tegen regelgeving, wanneer we anderen, zwakkeren beschermen tegen gevaar, is de Strijder in ons actief. De heldenmythe laat ons zien dat het kwaad, ongelijkheid en onrechtvaardigheid bestaan, maar dat het mogelijk is er iets aan te doen.

De ego-ontwikkeling van de Strijder

Als de innerlijke Strijder niet goed ontwikkeld is, laten we eerder over ons heen lopen en zijn we een makkelijker prooi voor pestkoppen, barbaren en innerlijke monsters. Daarom moedigen we onze kinderen aan om vanbinnen sterk te zijn. Te vertrouwen op hun eigen kracht. Met andere woorden, de Strijder is het archetype dat het ego helpt ontwikkelen.

Eeuwige strijd

Ook bij dit archetype bestaat er een keerzijde. In grote delen van onze westerse wereld is de Strijders plot actief: oorlogen zijn aan de orde van de dag. Veel systemen en bedrijven zijn gestoeld op het principe van winnen, competitie en concurrentie. Neem de medische wereld: we worden geacht te vechten tegen kanker, de strijd aan te binden met obesitas en hart-en vaatziekten. Er zijn slachtoffers, winners en verliezers. In ons onderwijs is competitie nog steeds een belangrijke factor, de beste leerling, het hoogste cijfer staat voorop. En ook in commerciële omgevingen gaat het om winnen, resultaten boeken, de beste zijn en competitie. Op de een of andere manier moeten we steeds maar bewijzen dat we beter zijn, slimmer, intelligenter of machtiger dan de ander. Dat is niet zozeer te wijten aan de Strijder op zich, als wel aan de manier waarop die wordt ingezet.

We hebben de Strijder nodig, want zonder dit archetype kunnen we onze beschaving, ons land, onze grenzen en onze individuele vrijheid niet veiligstellen. Maar we zijn wellicht iets wezenlijks uit het oog verloren namelijk het positieve heroïsche aspect van de Strijder die zich inzet voor een hoger doel, een ideaal.

Het probleem is dat de zogenaamde Strijders van nu – neem bijvoorbeeld de IS strijders – helemaal geen echte helden zijn. Zij compenseren hun gevoel van machteloosheid door steeds maar te bewijzen hoe goed, machtig, rijk en sterk zij zijn.

Onze maatschappij is zo doordrenkt van deze Strijders mentaliteit dat het moeilijk is de Strijder minder centraal te stellen en andere perspectieven op het leven te ontwikkelen – perspectieven als liefde, zorg of wijsheid, en die te combineren met de Strijder in ons. Dan alleen kan hij zijn kracht inzetten om de wereld veiliger, schoner en eerlijker te maken.

De Strijder heeft vaak een slechte naam. We associëren de Strijder makkelijk met boeven die opereren in criminele milieus. Het archetype heeft ook echt die schaduwkant. Het gaat dan om de Strijder in zijn rauwe, onplezierige, primitieve vorm. We kennen die personages wel: mensen die alles als een strijd zien, altijd willen winnen, of met iedereen het gevecht aan willen gaan.

In de beroemde televisieserie The Sopranos (1999-2007) van David Chase is Tony Soprano als maffiabaas voortdurend in strijd met zijn vijanden, zijn vrouw en zijn ondergeschikten, en met name met zichzelf: hij krijgt paniekaanvallen en gaat daarvoor in therapie. Archetypisch gezien is Tony de Strijder/Leider:: hij gedraagt zich als het hoofd van de roedel. Het is eten of gegeten worden, oftewel survival of the fittest. Ht gaat in alle verhaallijnen in alle seizoenen om één verhaal: zal Tony erin slagen zijn innerlijke en uiterlijke demonen te temmen?

De Strijder op zijn best

Een gezonde Strijder heeft zich leren inzetten voor een hoger doel, voor een ideaal, voor zaken die er werkelijk toe doen: de goede zaak, de heilige graal. De vijand is dan iet langer een persoon of een land of een groep maar een zaak als onwetendheid, armoede, hebzucht en kortzichtigheid. En daar moet wat aan gedaan worden.

Op psychologisch niveau gaat het in deze strijd niet meer om zaken buiten de held om, maar om de vijand in de Strijder zelf. Hoe kan de Strijder meester worden over angst, cynisme, bitterheid of wanhoop? Hoe kan hij deze innerlijke draken verslaan?

De echte Strijder is ervan overtuigd dat we met elkaar een wereld kunnen bouwen zonder geweld en haat, waarin we elkaar nodig hebben. Hij leert ons dat we sterk genoeg zijn, dat we weerbaar zijn en de wereld aankunnen. Die kracht is een andere dan fysieke kracht; het gaat eerder om ‘mentale’ spierballen. Als je protagonist erin slaagt die kracht op te bouwen, bestand te zijn tegen aanvallen van buiten en tegelijkertijd ook de innerlijke monsters de baas te worden, dan is hij meester over zowel de binnen- als de buitenwereld. Dan kan hij opereren vanuit een innerlijke kracht die lijkt op de magische kracht van de Magiër.

Pas als hij – net als Heracles — heel veel werken heeft verricht, als hij de nodige draken heeft verslagen en de innerlijke augiasstal heeft uitgemest komt hij dichter- en dichter bij de verlichte vorm van Strijder zijn.

De basisplot van de Strijder

De Strijder plot zie je terug in oorlogsverhalen en zakelijke competitie maar ook in de sportwereld. Het gaat hierbij steevast om winnen of verliezen. Centraal in zo’n plot staan een moedige persoon – de held – die alles in stelling brengt om de draak te overwinnen, de prinses uit de brandende toren te bevrijden of de vijand in een fysiek of mentaal gevecht de genadeslag toe te brengen. Succes wordt behaald na een lange strijd.

Mogelijkheden voor jouw verhaal

In de Strijder plot gaat het om het overwinnen van het monster, een extern monster of een innerlijke draak, zoals een angst, obsessie of verslaving. De dramatische plotvraag is: zal het lukken het monster te overwinnen? Hoe doet de Strijder dat het beste? Moet hij misschien vrienden worden met de draak? Of de draak slimmer af zijn? Welke strategie is het best?

Als hij wint van het monster, heb je een mooie eindstrijd van het verhaal, waar de Strijder als held uit te voorschijn komt. Zo niet, dan heb je te maken met een tragedie. De Strijder heeft zich vastgebeten en delft het onderspit.

De Strijder is de protagonist van de klassieke heldenmythe. De hoofdpersoon verlaat zijn veilige omgeving en zet zich in voor een hoger doel. Hij gaat op zoek naar een genezend elixer, de heilige graal of een duurzame wereld. Gelijke berechtiging, eerlijk delen of gaat het om overleven.

Het verhaal van de Strijder

Het archetype de Strijder zegt ‘kom maar op. Ik heb veel energie. Vooral competitie en concurrentie stimuleren mij. Ik sta voor mijn zaak, ook al loop ik daarmee soms risico’s. Ik overwin mijn angst om te doen wat ik moet doen en sta op tegen agressie, onrecht en geweld. Ik heb er geen moeite mee assertief te zijn. Ik ga met liefde de strijd aan voor de goede zaak.

Kwaliteiten van de Strijder: Moed, discipline, ambitie

Valkuilen van de Strijder: Alles als een bedreiging zien, in een eeuwige strijd verwikkeld raken

Waar kan de Strijder niet tegen? Zwakte, overgevoeligheid, kwetsbaarheid, eenzaamheid

Ontwikkelingspotentieel van de Strijder: Strijden voor een hoger doel, waarde gedreven opereren. Zelfkennis en nederigheid

Variaties op dit archetype: Sportheld, Soldaat, Krijger, Amazone, Wreker, Robot, Ridder

Reactie op verandering bij de Strijder: We zullen overwinnen en het verschil maken.

Karakters die de Strijder omringen: sidekicks, groepen en teams, vijanden, draken en beren

Voorbeelden van personages volgens het archetype van de Strijder; Superman, Heracles, David en Goliath, Napoleon, Luke Skywalker, Klein Duimpje, Lara Croft, Wonderwoman, Jeanne d’Arc, Erin Brockovich

Vragen en opdrachten rond de Strijder

• Hoe kun jij de Strijder inzetten in jouw verhaal
• Waar vecht jouw Strijder ‘tegen’ of ‘voor’
• In hoeverre staat hij of zij op tegen onrecht?
• In hoeverre is de Strijder plot van toepassing op jouw verhaal of je verhaallijn?
• Bevindt de draak in jouw verhaal zich in de binnenwereld of de buitenwereld?
• Welke angst overwint jouw held/heldin?
• Wanneer ben je zelf voor het laatst met iemand in een fysiek gevecht verwikkeld geweest? Wat herinner je je daarvan?
• Wat zijn de innerlijke draken waar jij in jouw verhaal het gevecht mee aan moet gaan?
• .Wat is het hogere doel in jouw verhaal waar je protagonist voor wil strijden?