De Ontwerper
Het archetype de Ontwerper schept en herschept het universum. Dankzij een bijzonder talent is hij in staat schoonheid, zin en betekenis te creëren. Hij interpreteert het leven op artistieke wijze en schept iets nieuws door concepten te verbinden, buiten de kaders te kijken en zo een nieuwe werkelijkheid tot stand te brengen.
Doel: Iets nieuws scheppen, de wereld mooier maken, een nieuwe werkelijkheid creëren
Grootste angst: Mislukking, gebrek aan inspiratie, miskend zijn
Reactie op problemen: Obsessie, rusteloosheid, depressie, geen focus
Opgave: Het wezenlijke tot uitdrukking brengen, vertrouwen.
De film Amadeus uit 1984 van Milos Forman is gebaseerd op het levensverhaal van Wolfgang Amadeus Mozart. De componist wordt hierin neergezet als een labiel supertalent. Hij gedraagt zich als een popster die een leven leidt van verleiding en verslaving en grenzeloosheid. Door zijn genialiteit wekt hij de jaloezie van de Weense hofcomponist Salieri. Deze speelt een cruciale rol bij het levenseinde van Mozart. Salieri isoleert Mozart zo veel mogelijk van zijn medemensen en van zijn vrouw Constanze en manipuleert hem richting geestelijke en lichamelijke uitputting, zodat hij de credits kan verwerven voor Mozarts Requiem, waar deze in de laatste periode van zijn leven aan werkte.
Het verhaal is sterk gedramatiseerd, maar wie de film gezien heeft, herinnert zich vast nog hoe Mozart aan het einde van zijn leven gekweld door ziekte en pijnen de laatste hand legt aan dit meesterwerk.
Mozart sterft en wordt in een massagraf gedumpt terwijl de klanken van het Requiem klinken. We ervaren als kijker de tragiek en de strijd van een gedreven kunstenaarstalent.
Het Karakter van de Ontwerper
De Ontwerper is actief in een karakter dat van binnenuit gedreven wordt om iets nieuws te scheppen, bijvoorbeeld in de vorm van literatuur, beeldende kunst, dans, muziek of wat voor kunstvorm dan ook.
Aan deze drijfveer is moeilijk weerstand te bieden en vaak is die groter dan de persoon zelf. Het is een creatieve kracht, een drift vaak, die echter makkelijk destructief kan worden als er niet evenwichtig mee wordt omgegaan. De Ontwerper kan makkelijk de behoeften van zijn lichaam (slaap, gezonde voeding) vergeten in zijn drang vorm te geven aan wat er in hem leeft en wat tot expressie moet worden gebracht.
De Ontwerper als archetype hoeft niet altijd een kunstenaar te zijn, maar kan evengoed een vernieuwer in de zakenwereld zijn of een vernieuwende wetenschapper. Hij is echter per definitie ondernemend, innovatief en onorthodox.
De Ontwerper is dankzij zijn bijzondere talent – en vaak hard werken – in staat schoonheid, zin en betekenis te creëren door wat hij schept. Hij interpreteert het leven op artistieke wijze en creëert iets nieuws door concepten te verbinden en buiten de kaders te kijken.
Verbeeldingskracht is cruciaal, en de Ontwerper moet op zoek naar manieren hoe hij zijn creatieve bron kan aanboren en vorm kan geven aan zijn fantasiebeelden en ideeën. Hij moet strategieën ontwikkelen om inspiratie op te doen. Hij trekt zich bijvoorbeeld terug op een stille plek, maakt lange wandelingen, probeert een roes tot stand te brengen of heeft bepaalde rituelen om in de juiste sfeer te komen.
Het wilsverlangen van de Ontwerper
De Ontwerper gelooft in zijn eigen creativiteit en fantasie, en verlangt ernaar zijn verbeelding tot expressie te brengen. Hij heeft een bijzonder talent waarmee hij zijn fantasie kan omvormen tot een nieuwe werkelijkheid. Maar dit is niet makkelijk. Het kost hem vaak bloed, zweet en tranen om tot stand te brengen wat hij voor ogen heeft.
Soms heeft hij te maken met een innerlijke criticaster die hem influistert dat het anders, beter of perfecter moet. Soms vindt hij niet de juiste middelen, waardoor hij het werk telkens opnieuw moet uitvinden. Omdat de Ontwerper vaak eigenzinnig en vernieuwend te werk gaat, wordt zijn genie of talent in eerste instantie vaak ontkend of miskend.
De Ontwerper moet ook het gevecht om erkenning en waardering aangaan, maar dat maakt de drijfveer om iets oorspronkelijks te maken en tegen de heersende norm in te gaan vaak nog sterker.
Het onbewuste
Volgens Carl Jung wordt de menselijke beschaving vooruit geholpen door individuen die tegen de collectieve stroom in durven te roeien. Kunstenaars en vernieuwende wetenschappers zijn voor hem voorbeelden van mensen die zich durven laten leiden door wat hun onbewuste voortbrengt aan fantasiebeelden en ideeën.
De Ontwerper wekt met zijn werk het onbewuste opnieuw tot leven. Nietszsche noemt dat onbewuste in zijn boek ‘De geboorte van de tragedie ‘het dionysische’, een wilde drift, die hij plaatst tegenover het gecontroleerde, ordelijke apollinische in de mens, een kracht die hem vooral op zijn plaats houdt. Hij pleit ervoor om als mensheid meer en meer toe te geven aan die ongetemde dionysische drift, die de mens dichter bij zijn ‘genius’ brengt, zijn creativiteit.
Elizabeth Gilbert heeft het in haar boek Big Mgic ook over ‘genius’. Kunstenaars ‘zijn’ geen genius, volgens Gilbert, maar ‘hebben’ er een. Daarmee doelt ze op een oud idee dat een Genius (Latijn voor voortbrenger) de naam is van een onzichtbare beschermgeest, een hoger wezen die al wat leeft bewaakt en beschermt, invloed heeft op het doen en laten van de mens, en de kunstenaar ‘inspireert’. Het is een inspirerende gedachte dat het een kwestie is van contact maken met je genius of met je onbewuste om de creatieve stroom een kans te geven. Het is volgens bepaalde opvattingen de kunst om de juiste strategieën te ontdekken om die openheid en ontvankelijkheid tot stand te brengen.
Vernieuwers en ontwerpers.
Een van de eerste genieën uit de mythologie was Daedalus, een hooggewaardeerde architect en tevens uitvinder en ontwerper van het beroemde labyrint op Kreta. In opdracht van koning Minos ontwerpt hij dit ingenieuze labyrint, waarin de minotaurus, half mens, half stier vervolgens wordt opgesloten.
Als de held Theseus arriveert, helpt Daedalus hem om de Minotaurus te doden. Maar dan is koning Minos zo kwaad dat hij Daedalus opsluit in het labyrint, samen met zijn zoon Icarus. Maar de creatieve Daedalus is niet voor één gat te vangen; hij ontwerpt vleugels van hout en veren en plakt deze met warme was vast op een houten raamwerk. Samen met zijn zoon Icarus zal hij het labryrint ontvluchten. Hij waarschuwt zijn zoon echter niet te hoog te vliegen.
Samen vliegen ze weg uit het labyrint. Maar Icarus wordt toch overmoedig en vliegt hoger en hoger. Hij luistert niet naar de waarschuwing van zijn vader en dat wordt zijn noodlot. De zon laat de was van de vleugels smelten De vleugels breken af en Icarus stort ter aarde en komt terecht in de zee. Daedalus begraaft Icarus op een eiland dat tegenwoordig Ikaria heet en vliegt zelf door naar Sicilië, waar hij als kunstenaar en ontwerper in dienst komt bij koning Cocalus. Hij ontwerpt nog vele vernuftige dingen, zoals masten, zeilen, bijlen, lijm en de loodlijn.
Daedalus wordt beschouwd als de grootste kunstenaar van zijn tijd en hoort thuis in het rijtje van genieeën die onze wereld beter, mooier en slimmer hebben gemaakt. Na de dood van vernieuwers als Picasso, Einstein, de Beatles en Steve Jobs zag de wereld er anders uit dan voor hun geboort.
De Ontwerper als God
James Joyce gebruikt niet voor niets de naam van Daedalus in Portret van een kunstenaar uit 1916. Het is zijn alter ego Stephen Dedalus (die ook in zijn boek Ulysses terugkomt).
Het boek gaat over een jonge katholieke man die de zekerheden uit zijn jeugd ziet verdwijnen. Zijn religieuze idealen blijken op drijfzand gebouwd: het geloof in een katholieke God, ooit zo bepalend voor zijn kijk op de wereld, en ook zijn familie, in het bijzonder zijn vader, verliezen hun geloofwaardigheid.
Zijn ideeën en ervaringen zorgen ervoor dat Stephen besluit weg te gaan en naar het vasteland van Europa te trekken – als kunstenaar. In een visioen op het strand ziet hij een mooi meisje, en het wordt hem duidelijk dat zij symbool staat voor de schoonheid die hij in zijn verdere leven zal moeten dienen. Ze wordt zijn muze.
De schepper in het personage
Bij het ontwikkelen van een personage met een Ontwerper als dominant archetype kun je je afvragen: wat voor schepper is in dit personage actief? Voelt hij zich alleen, worstelt hij? Is hij getormenteerd? Is het een mentaal gecontroleerd scheppen? Of een vrolijk orgastisch dionysisch proces? Wat heeft je personage nodig om in vrijheid en geïnspireerd te kunnen vormgeven aan wat in hem leeft? Is dat leren loslaten, discipline, vertrouwen of flow? Hoe kun je hem deze nieuwe kwaliteiten laten ervaren? Wie moet hij ontmoeten? Wat moet hij leren?
Valkuilen voor het Ontwerper archetype:
De grootste angst voor de Ontwerper is dat hij vastzit en geen enkele inspiratie meer heeft. Als dat zo is, kan hij makkelijk depressief worden, aan de drank raken, of rusteloos en hyperactief zijn.
Een veel voorkomende valkuil is de frustratie omdat een idee of een fantasiebeeld maar niet de juiste vorm kan krijgen. De Ontwerper werkt almaar door en kan niet meer stoppen.
Of de Ontwerper loopt over van allerlei wilde en fantasievolle ideeën en dagdromen, maar voert deze nooit uit, ook al zou het leuk zijn. Het vormgeven van de ideeën stuit bijvoorbeeld op perfectionisme of onzekerheid.
Obstakels
Belangrijkste – innerlijke – obstakels in het verhaal van de Ontwerper zijn luiheid en ongedisciplineerdheid. Een Ontwerper moet werk maken van zijn talent. Discipline betekent: een volger zijn van je talent.
Een ander obstakel is een dominante innerlijke criticus die naar perfectionisme streeft en daarom verlammend werkt. Er zijn ook externe obstakels, zoals mensen die de Ontwerper verguizen om wat hij creëert.
Basisplot van de Ontwerper
De Ontwerper plot gaat over de worsteling van ontwerper/kunstenaar die tegen de verdrukking in een manier moet vinden om zijn creatieve visie of fantasie tot uitdrukking te brengen.
De antagonistische krachten worden gevormd door een persoon of een groep die de status quo vertegenwoordigt en druk uitoefent op de Ontwerper om zich te conformeren aan de heersende normen. Maar wat hem ook kan dwarszitten is de innerlijke criticus van de Ontwerper zelf: hij moet die zien te ontmantelen en de strijd tegen het eigen perfectionisme aangaan.
Een derde variant is het lichamelijk lijden van de Ontwerper, die zijn lichaam veronachtzaamt, verslaafd is, te lang doorwerkt of labiel of depressie is.
Als het goed afloopt heb je aan het einde van je verhaal een Ontwerper die succes heeft en eindelijk erkend wordt. In de tragische variant wordt de Ontwerper uitgebuit en legt hij het af tegen de heersende norm, wordt hij verguisd en vergeten, of pleegt hij zelfmoord.
Mogelijkheden om jouw verhaal te versterken
Met een Ontwerper als een van je hoofdkarakters maak je verhalen over gedreven of getormenteerde mensen die willen scheppen maar intussen wel de strijd moeten aanbinden met armoede, miskenning ,tegenwerking of verslaving.
Je kunt ook de Ontwerper in de loop van je verhaal wakker maken in iemand met een ander archetype. Bijvoorbeeld: een ongehuwde arme jonge moeder die een ingeving krijgt om een zevendelige reeks boeken te schrijven over een jonge tovenaarsleerling – wat het verhaal is van Harry Potter – schrijfster J.K. Rowling.
In ieder mens huist een Ontwerper/kunstenaar. Ieder schept alleen al zijn eigen werkelijkheid door de keuzes die hij maakt en de aannames en overtuigingen die hij koestert. Creativiteit is de basis van ieder goed geleefd leven. Dus als je een personage wilt opvoeren dat een leven van betekenis en schoonheid wil leiden, maar dan de Ontwerper in hem wakker. Laat hem authentieke keuzes maken, ook al zijn die in strijd met wat men verwacht en levert het ook pijn en lijden op om aan die keuzes vast te houden.
Wat zegt de Ontwerper?
‘Mensen zien mij als een creatief persoon. Ik heb meer ideeën dan ik kan realiseren. En daarom werk ik vaak hard, zonder resultaat. Ik ben altijd zeer geïnspireerd en heb een sterke verbeelding. Ik creëer mijn eigen leven en geef uitdrukking aan wat in mij leeft’
Kwaliteiten van de Ontwerper: Verbeeldingskracht, scheppingskracht, energie.
Valkuilen van de Ontwerper: Rusteloosheid, niet kunnen stoppen, verslavingen, verwaarlozing van het eigen lichaam.
Waar de Ontwerper niet tegen kan.: Fantasieloosheid, vormloosheid, afgestompt zijn
Ontwikkelingspotentieel van de Ontwerper: Balans tussen lichaam en ziel, focus, zichzelf tot uitdrukking brengen, vertrouwen, discipline.
Variaties op dit archetype: Acteur, Schrijver, Danser, Innovator, Ondernemer, Artiest.
Reactie op veranderingen: Inspiratie zoeken, visie ontwikkelen, iets nieuws bedenken.
Voorbeelden van personages volgens het archetype van de Ontdekker: Mozart, Beethoven, James Joyce, Picasso, Francis Bacon, Amy Winehouse, Vincent van Gogh, Lady Gaga, Einstein, John Lennon, Steven Jobs, Faust in Doctor Faustus van Thomas Mann en David Bowie.
Vragen en Opdrachten
- Wie in jouw verhaal wordt geïnspireerd door het archetype van de Ontwerper?
- Wat is de Ontwerper bereid te offeren of op het spel te zetten voor zijn of haar creatie?
- Wat is de meest ideale creatie van de Ontwerper in jouw verhaal?
- Wie representeert zijn innerlijke criticaster?
- Hoe gaat je Ontwerper met zijn of haar lichaam om?
- Welke strijd woedt er in de ziel van jouw Ontwerper?
- Hoe krijgt jouw Ontwerper inspiratie?
- Wie in de omgeving van de Ontwerper symboliseren zijn innerlijke obstakels?
De macht van jouw verhaal 